Σε πολλά έργα της Αναγέννησης, το μάτι στέκεται πρώτα στην εικόνα· ποιο χέρι όμως την έφτιαξε πραγματικά;
Μια νέα έρευνα για τον Ελ Γκρέκο φέρνει ξανά στο προσκήνιο ακριβώς αυτό το ερώτημα, υποστηρίζοντας ότι η «Βάπτιση του Χριστού», έργο που για χρόνια θεωρούνταν αποτέλεσμα δουλειάς του ίδιου και του εργαστηρίου του, μπορεί να οφείλεται πολύ περισσότερο στον ίδιο τον ζωγράφο.
Η μελέτη δημοσιεύτηκε στο Science Advances και υπογράφεται από διεπιστημονική ομάδα ερευνητών, από φυσικούς και ειδικούς στην πληροφορική μέχρι ιστορικούς της τέχνης και ανθρωπολόγους.
Η ομάδα ανέπτυξε ένα νέο εργαλείο μηχανικής μάθησης με την ονομασία PATCH, το οποίο δεν εξετάζει έναν πίνακα όπως τον βλέπει ο θεατής, αλλά αναλύει τη ζωγραφική του επιφάνεια σε εξαιρετικά μικρή κλίμακα. Οι ερευνητές σάρωσαν τα έργα για να δημιουργήσουν λεπτομερείς χάρτες από τις αυλακώσεις και τις κορυφές που αφήνει το πινέλο και στη συνέχεια συνέκριναν μικρές περιοχές της επιφάνειας, ώστε να δουν αν δείχνουν ένα ενιαίο χέρι ή τη συμβολή περισσότερων ζωγράφων. Ως σημείο αναφοράς χρησιμοποίησαν τον πίνακα «Ο Χριστός στον Σταυρό»του Μουσείου Τέχνης του Κλίβελαντ, έργο που αποδίδεται χωρίς αμφισβήτηση στον Ελ Γκρέκο.
Το ενδιαφέρον της υπόθεσης βρίσκεται στη «Βάπτιση του Χριστού», που παραγγέλθηκε το 1608 για την εκκλησία του Hospital de Tavera στο Τολέδο, στο πλαίσιο της μεγαλύτερης ανάθεσης που ανέλαβαν ο Ελ Γκρέκο και το εργαστήριό του. Η καθιερωμένη άποψη ήταν ότι ο πίνακας έμεινε ανολοκλήρωτος όταν ο ζωγράφος πέθανε το 1614 και ότι ολοκληρώθηκε αργότερα από το εργαστήριο, υπό την επίβλεψη του γιου του, Χόρχε Μανουέλ Θεοτοκόπουλου. Η νέα ανάλυση, όμως, εντόπισε πολύ μεγαλύτερη συνοχή ανάμεσα σε περιοχές που συνήθως αποδίδονταν σε διαφορετικά χέρια, αφήνοντας ανοιχτό το ενδεχόμενο το έργο να είναι πολύ πιο ενιαίο απ’ όσο πιστεύαμε μέχρι σήμερα.
Οι ίδιοι οι ερευνητές δεν υποστηρίζουν ότι η τεχνητή νοημοσύνη έλυσε οριστικά την υπόθεση. Περιγράφουν το PATCH ως ένα νέο εργαλείο που μπορεί να λειτουργήσει συμπληρωματικά προς τις υπάρχουσες μεθόδους της ιστορίας της τέχνης, φωτίζοντας λεπτομέρειες που δεν διακρίνονται με γυμνό μάτι. Ακόμη κι έτσι, το αποτέλεσμα αρκεί για να μετακινήσει τη συζήτηση: από την ιδέα ενός ύστερου έργου που ανήκει κυρίως στο εργαστήριο του ζωγράφου, προς την πιθανότητα να φέρει πολύ πιο έντονα το προσωπικό στίγμα του Ελ Γκρέκο.
Με στοιχεία από ARTnews, Science Advances, Cleveland Museum of Art και Factum Foundation