Μέσα από τη μορφή του παραληρήματος, η νέα δουλειά της Ροζ (Παναγιώτας Ζιντίλη), Paralirima, μια σύνθεση ποίησης, λόγου, ήχου και εγκατάστασης, επιχειρεί να προσεγγίσει την έννοια της ελευθερίας μέσα από μια queer, crip και φεμινιστική οπτική, αμφισβητώντας τη γραμμική αφήγηση και φωτίζοντας το σώμα ως φορέα μνήμης και εμπειρίας.
Με αφορμή τη ζωντανή περφόρμανς που παρουσίασε την Παρασκευή 10 Ιουλίου και η οποία παραμένει στον χώρο του Kartzin Sea Lab ως εγκατάσταση, η Ροζ μιλά στο «Π» για τη δημιουργική της διαδικασία, την πολιτική διάσταση του προσωπικού βιώματος, τις επιρροές της από τον φεμινισμό, την queer και την crip θεωρία, την επιλογή να γράφει στα κυπριακά, αλλά και την ανάγκη η προσβασιμότητα να αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της καλλιτεχνικής δημιουργίας.
Την Παρασκευή παρουσίασες τη ζωντανή περφόρμανς «Paralirima». Πώς γεννήθηκε η ιδέα αυτής της δουλειάς;
Ήθελα να εξερευνήσω, μέσα από την ποίηση, την έννοια της ελευθερίας, γιατί είναι κάτι που με απασχολεί πολύ, τόσο προσωπικά όσο και πολιτικά και κοινωνικά. Η ελευθερία είναι μια αξία που θέλω να υπάρχει και μέσα στο γράψιμό μου γενικότερα, αλλά ήθελα να τη διερευνήσω μέσα από μια queer και φεμινιστική σκοπιά και όχι μέσα από μια εθνικιστική, όπως συνήθως συμβαίνει.
Ξεκίνησα, λοιπόν, να γράφω και να κάνω την έρευνά μου. Παράλληλα, ήρθε η συνεργασία με το Visual Voices, η οποία προέκυψε μέσα από το ανοιχτό κάλεσμα του οργανισμού. Υπήρχε η επιθυμία να παραμείνει στον χώρο κάτι πιο εικαστικό, επομένως σχεδίασα και οπτικά στοιχεία, ώστε το έργο να αποκτήσει και μια σωματική διάσταση.
Η διαδικασία της γραφής μου προσεγγίζει αυτή την ιδέα της ελευθερίας, γιατί πολλές φορές αυτοσχεδιάζω, δεν χρησιμοποιώ ομοιοκαταληξίες, όπως και ο τρόπος που παρουσιάζεται το έργο «παίζει» με τις αμφισημίες της ελευθερίας.
Δηλαδή;
Η ελευθερία αποκτά πολλές φορές υπόσταση μέσα από τη γραφή, γιατί αυτή υπήρξε ο τρόπος έκφρασής μου. Ταυτόχρονα, επειδή η γραφή μου καταπιάνεται με κοινωνικά ζητήματα, η ελευθερία βρίσκεται ήδη στον πυρήνα της.
Το Paralirima συνδυάζει παλαιότερα και νέα κείμενα σε μια επιτελεστική μορφή ποίησης που παίρνει τη μορφή ενός παραληρήματος. Επέλεξα τη λέξη «παραλήρημα» τόσο ως τίτλο όσο και ως μορφή παρουσίασης, γιατί ήθελα να «σπάσω» το στερεότυπο ότι μια αφήγηση πρέπει να έχει αρχή, μέση και τέλος ή να ακολουθεί μια γραμμική πορεία. Με ενδιαφέρει μια πιο queer και crip χρονικότητα, όπου ούτε ο χρόνος ούτε η αφήγηση είναι γραμμικά.
Νιώθω, ίσως, ότι εμπεριέχει και ένα στοιχείο μίας πρωτόλειας πρότασης για το πώς μπορούμε να δούμε και ζητήματα ψυχικής υγείας. Με απασχολεί ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζεται ένα άτομο που βιώνει ένα παραλήρημα, πώς περιθωριοποιείται κοινωνικά, πώς οδηγείται συχνά στον εγκλεισμό ή την απομόνωση. Παράλληλα, έχω εμπνευστεί από πολλά φεμινιστικά έργα που χρησιμοποιούν αυτόν τον τρόπο γραφής και αφήγησης.
Περιγράφεις την περφόρμανς ως queer, crip και φεμινιστική. Θα ήθελες να μας πεις πώς διακρίνονται αυτές οι οπτικές μέσα στο έργο;
Για μένα, η λέξη-κλειδί είναι η διαθεματικότητα. Αν το έλεγα με μαθηματικούς όρους, θα έλεγα ότι έχω την εμπειρία της αναπηρίας, συν την εμπειρία του φύλου, συν την εμπειρία του φεμινισμού. Είναι μια πρόσθεση, γιατί μέσα από μια διαθεματική ματιά οι διαφορετικές θέσεις καταπίεσης που παράγει η κοινωνία αλληλεπιδρούν μεταξύ τους, αλληλοτροφοδοτούνται και διασταυρώνονται.
Από εκεί, αντλώ πολλές φορές και την πολιτική και τη δημιουργική μου θέση. Αντλώ, επίσης, από το βίωμά μου. Δεν θεωρώ ότι πρέπει να γράφουμε ή να δημιουργούμε μόνο για όσα έχουμε ζήσει προσωπικά, όμως η περφόρμανς είναι πολλές φορές βαθιά βιωματική. Κι όπως λέει και ο φεμινισμός, το προσωπικό είναι πολιτικό. Για παράδειγμα, το πιο μικρό πράγμα, το να μην μπορώ να πάω ένα ραντεβού σε κάποιο μέρος της πόλης μου επειδή δεν υπάρχουν προσβάσιμες τουαλέτες ή προσβάσιμα εστιατόρια, είναι ένα προσωπικό βίωμα. Ταυτόχρονα όμως είναι και ένα πολιτικό ζήτημα. Μου στερεί την κοινωνικοποίηση. Μου στερεί το δικαίωμα να συμμετέχω.
Οπότε, θεωρώ ότι η πρόσβαση ξεκινά από το προσωπικό βίωμα του αποκλεισμού, αλλά περνά και στο πολιτικό. Στο δικαίωμα να μπορείς να πεις ότι βιώνεις αυτόν τον αποκλεισμό, ότι βιώνεις αυτή την καταπίεση. Έτσι γεννιέται το ερώτημα: Τι μπορούμε να κάνουμε ώστε να πετύχουμε πραγματικά τη συμπερίληψη και να μην παραμείνει μόνο μια όμορφη λέξη; Το περφόρμανς έρχεται να μιλήσει γι' αυτά τα ερωτήματα.
Μπορείς να μας πεις μερικά παραδείγματα από αυτές τις επιρροές, είτε από τη φεμινιστική, τη queer είτε την crip θεωρία;
Ναι. Για παράδειγμα, το θεατρικό έργο «Η Κίτρινη Ταπετσαρία» [The Yellow Wallpaper], το βιβλίο Feminist, Queer Crip που με ενέπνευσε πάρα πολύ, καθώς και « Το Πορφυρό Χρώμα» [The Color Purple] και το «Αγαπημένη» [Beloved].
Όλα αυτά τα έργα μιλούν πολύ για τη μη γραμμικότητα. Επειδή πάρα πολλά πράγματα είναι καθορισμένα στις ζωές μας, το πώς πρέπει να τις ζήσουμε, τι πρέπει να συμβεί πρώτο, δεύτερο, τρίτο. Εγώ ήθελα να μιλήσω για την ελευθερία την οποία εγώ τη φαντάζομαι ως κάτι που ξεφεύγει από αυτή τη γραμμικότητα.
Με έχει εμπνεύσει, επίσης, πάρα πολύ ο José Esteban Muñoz, που μιλά για το queer futurity, δηλαδή τη queer μελλοντικότητα, και για την queer ελπίδα, ως έναν διαφορετικό τρόπο να βιώνουμε την ελπίδα πέρα από αυτή τη γραμμικότητα. Είναι σημαντικό να έχουμε την ελπίδα στη σκέψη μας. Οπότε κι εγώ, θέλω να φέρω μια ελπίδα μέσα σε όλη αυτή τη δύσκολη πραγματικότητα που ζούμε, μέσα από την περφόρμανς και να επικοινωνήσω την έννοια της ελευθερίας.
Άρα ξεκινάς από μια διαδικασία έρευνας και στη συνέχεια η γραφή μετατρέπεται σε επιτέλεση και αποκτά σωματικότητα. Είναι κάπως έτσι η σειρά;
Ροζ: Ναι, αν και πολλές φορές ο τρόπος που γράφω είναι ήδη performative [επιτελεστικός].Κάποια ποιήματα είναι γραμμένα σαν μονολόγοι. Όταν τα βλέπεις στο χαρτί, μπορείς ήδη να τα ακούσεις. Είναι σαν να ζητούν να ειπωθούν, να ερμηνευθούν. Έχουν μια προφορικότητα.
Συνήθως, όμως, η πορεία είναι έρευνα, γραφή, σωματικότητα και στη συνέχεια περφόρμανς. Ωστόσο, αυτά τα τρία στάδια συνομιλούν συνεχώς μεταξύ τους και αλληλοτροφοδοτούνται.
Η περφόρμανς είναι στα κυπριακά ελληνικά. Θα ήθελες να μας μιλήσεις για την επιλογή σου να γράφεις και να μιλάς στα κυπριακά;
Είναι ένα ταξίδι για μένα. Η πρώτη μου ποιητική συλλογή, και η μόνη που έχει εκδοθεί μέχρι στιγμής, είναι κυρίως στη νεοελληνική, με εξαίρεση κάποιες λέξεις. Όμως το να γράφω στα κυπριακά είναι περισσότερο ένα ταξίδι απενοχοποίησης και αγκαλιάσματος της γλώσσας στην οποία σκέφτομαι, αγαπώ και εκφράζομαι.
Θέλω να δείξω ότι έχει την ίδια αξία με όλες τις γλώσσες του κόσμου. Αγαπώ, επίσης, τη νεοελληνική, αλλά ξεκίνησα να γράφω στα κυπριακά από μια ανάγκη που είχε τόσο προσωπική όσο και πολιτική διάσταση. Τα κυπριακά στην τέχνη παρουσιάζονται πολύ συχνά ως καρικατούρα. Ο Κύπριος χαρακτήρας εμφανίζεται πολλές φορές μόνο για να προκαλέσει γέλιο, μόνο και μόνο επειδή μιλά κυπριακά.
Και όχι επειδή δεν μου αρέσει η κωμωδία. Όμως θεωρώ ότι τα κυπριακά έχουν όλη την έκφανση της ανθρώπινης εμπειρίας. Μπορούν να εκφράσουν το αστείο, το σοβαρό, τον έρωτα, τη λύπη, τη θλίψη. Έχουν όλα τα συναισθήματα. Γιατί, λοιπόν, να περιορίζεται μόνο σε μια καρικατούρα;
Ζώντας και στην Ελλάδα, μια χώρα που αγαπώ πάρα πολύ, ήταν κάτι που έβρισκα συχνά μπροστά μου. Υπήρχε πάντα η στάση «πες μας μια λέξη στα κυπριακά για να γελάσουμε». Δεν νομίζω ότι υπάρχει μία γλώσσα μόνο για γέλιο, θεωρώ ότι όλες οι γλώσσες δικαιούνται τον ίδιο χώρο.
Στις δουλειές σου υπάρχει έντονα και το στοιχείο της προσβασιμότητας. Σε αυτή την περφόρμανς υπάρχει διερμηνεία στην κυπριακή νοηματική, κάτι που δεν συναντάμε συχνά. Πώς αντιλαμβάνεσαι εσύ αυτή την επιλογή;
Από τη στιγμή που μου δόθηκε η ευκαιρία από το Visual Voices, να παρουσιάσω μια ατομική περφόρμανς, για μένα η διερμηνεία ήταν μέσα στις ανάγκες του έργου.
Όπως θεωρώ δεδομένο ότι μια περφόρμανς χρειάζεται φωτισμό ή ήχο, έτσι θεωρώ ότι στα συστατικά της στοιχεία πρέπει να υπάρχει και η διερμηνεία, ώστε να έχουν πρόσβαση και οι συνάνθρωποί μας με προβλήματα ακοής. Αυτό είναι κάτι που έμαθα και μέσα από το Beyond DisDance, παρακολουθώντας εργαστήρια για τη δημιουργική προσβασιμότητα. Η προσβασιμότητα ως μέρος της ίδιας της δημιουργίας είναι κάτι στο οποίο θέλω να εκπαιδεύομαι και να δοκιμάζομαι, γιατί πιστεύω ότι ο πολιτισμός πρέπει να είναι δικαίωμα όλων.
Είναι ένα μικρό βήμα προς αυτή την κατεύθυνση, αλλά δεν είναι κάτι που πρέπει να χειροκροτούμε και να λέμε «μπράβο». Είναι το ελάχιστο που απαιτείται.
Θεωρείς ότι αυτό οφείλεται κυρίως στο κόστος;
Μπορεί να οφείλεται στο κόστος. Μπορεί να οφείλεται στην άγνοια. Υπάρχει φόβος. Πολλοί σκέφτονται: «Κι αν κάνω κάτι λάθος;». Και τελικά δεν κάνουν τίποτα. Εγώ λέω να ξεκινήσουμε από κάπου.
Ας γίνει ένα πρώτο βήμα. Ας ανοίξει αυτή η συζήτηση. Ας ξεκινήσει η προσπάθεια, η επιμόρφωση, ο διάλογος - που πρέπει να γίνεται με την ίδια την κοινότητα των ατόμων με αναπηρία. Δεν γίνεται να αποφασίζουμε εμείς, που ασχολούμαστε με τον πολιτισμό, τι χρειάζεται η κοινότητα. Χρειάζεται να ρωτήσουμε την ίδια την κοινότητα τι χρειάζεται, τι θέλει, πώς θέλει να συμμετέχει. Γιατί δεν μιλάμε μόνο για κοινό. Υπάρχουν και καλλιτέχνες με αναπηρία.
Η περφόρμανς θα παραμείνει στον χώρο για ακόμη μερικές ημέρες μαζί με διάφορα αντικείμενα. Θα ήθελες να μας πεις γιατί επέλεξες να παραμείνει η εγκατάσταση και ποια είναι αυτά τα στοιχεία που θα τη συνοδεύουν;
Μου άρεσε πολύ η ιδέα ότι η περφόρμανς αποκτά μια δεύτερη διάσταση. Η βιτρίνα του Kartzin Sea Lab βλέπει τον δρόμο, περνάει κόσμος καθημερινά, οπότε κάποιος μπορεί να επισκεφθεί την εγκατάσταση ακόμη κι αν δεν παρακολούθησε τη ζωντανή περφόρμανς. Κάπως έτσι η περφόρμανς αφήνει ένα ίχνος μέσα στην πόλη.
Παράλληλα, θα πραγματοποιηθεί και ένα εργαστήριο δημιουργικής γραφής, όπου θα συναντηθούμε με ανθρώπους που θέλουν να γράψουν. Θα εξερευνήσουμε την έννοια της ελευθερίας μέσα από τη γραφή, θα δούμε πώς μπορούμε να γράψουμε συνειρμικά ή πώς μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε ένα αντικείμενο από την ίδια την εγκατάσταση ως αφορμή για να δημιουργήσουμε ένα νέο κείμενο. Ουσιαστικά δημιουργείται ένας κύκλος. Ξεκινά με την περφόρμανς, συνεχίζεται με την εγκατάσταση στον χώρο και ολοκληρώνεται με το εργαστήριο δημιουργικής γραφής.
[Στο Kartzin Sea Lab μέχρι τις 15 Ιουλίου. Πληροφορίες στο @visual_voices.vivos]