Γράφει η Άντρη Δανιήλ

Περισσότερα από 200 μνημεία σε ολόκληρη την Κύπρο έχουν διασωθεί τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια μέσα από το έργο της Δικοινοτικής Τεχνικής Επιτροπής για την Πολιτιστική Κληρονομιά, η οποία εξελίχθηκε σε ένα από τα πιο επιτυχημένα παραδείγματα συνεργασίας μεταξύ Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων. Σε μια περίοδο κατά την οποία το πολιτικό αδιέξοδο στο Κυπριακό παραμένει, η επιτροπή συνεχίζει να παράγει απτά αποτελέσματα, αποκαθιστώντας εκκλησίες, τεμένη, μοναστήρια, κοιμητήρια και αρχαιολογικούς χώρους σε ολόκληρο το νησί. Ο Ελληνοκύπριος επικεφαλής της επιτροπής, Σώτος Κτωρής, μιλά για την πορεία των έργων, την ολοκλήρωση της δεύτερης φάσης αποκατάστασης της μονής του Αποστόλου Ανδρέα και τα μηνύματα που εκπέμπει η κοινή προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς. 

Ποια μνημεία βρίσκονται αυτή τη στιγμή σε φάση συντήρησης και ποιος είναι ο προγραμματισμός σας για τους επόμενους μήνες;

Αυτή την περίοδο η Τεχνική Επιτροπή για την Πολιτιστική Κληρονομιά υλοποιεί ένα πρόγραμμα συντηρήσεων που περιλαμβάνει εργασίες σε εκκλησίες, τζαμιά και κοιμητήρια σε ολόκληρη την Κύπρο. Συγκεκριμένα, σε εξέλιξη βρίσκονται εργασίες στο μοναστήρι του Αποστόλου Ανδρέα, στις εκκλησίες του Αγίου Γεωργίου στη Βοκολίδα, της Παναγίας της Φανερωμένης στα Γαστριά, του Αγίου Προκοπίου στη Σύγγραση, του Αποστόλου Βαρνάβα στην Έγκωμη Αμμοχώστου, της Αγίας Ειρήνης και του Αγίου Γεωργίου στον Καραβά, της Αγίας Παρασκευής στον Παλαιόσοφο, του Τιμίου Προδρόμου στην Καλοψίδα, του Αγίου Δημητριανού στον Λάρνακα της Λαπήθου, καθώς και στην εκκλησία της Παναγίας της Ακεντούς και στο παρακείμενο σχολείο στη Λεύκα. Παράλληλα, εκτελούνται εργασίες σε υδραγωγεία της Λεύκας καθώς και στο τζαμί στο Κοιλάνι, ενώ τις επόμενες μέρες αναμένεται να αρχίσουν εργασίες στα τζαμιά των Πυργών και των Κάτω Αρόδων. Ο προγραμματισμός της επιτροπής, για τους επόμενους μήνες, περιλαμβάνει σημαντικό αριθμό εκκλησιών, τεμενών και άλλων μνημείων, τα οποία βρίσκονται είτε στο στάδιο της προσφοροδότησης είτε στο στάδιο εκπόνησης των αρχιτεκτονικών μελετών.

Στο τελικό στάδιο ο Απ. Ανδρέας 

Πότε ολοκληρώνεται η αναστήλωση της μονής του Αποστόλου Ανδρέα; Σε ποια φάση βρίσκονται οι εργασίες;

Οι εργασίες βρίσκονται πλέον στο τελικό τους στάδιο και, εφόσον δεν προκύψει κάποιο απρόβλεπτο ζήτημα, αναμένεται να ολοκληρωθούν μέσα στον Σεπτέμβριο. Πρόκειται για τη δεύτερη φάση της αποκατάστασης της μονής του Αποστόλου Ανδρέα η οποία περιλαμβάνει τη συντήρηση του μεσαιωνικού ναού που βρίσκεται στη χαμηλότερη στάθμη του συγκροτήματος προς τη θάλασσα, συμπεριλαμβανομένων των προσβάσεων προς αυτόν και του περιβάλλοντος χώρου του, καθώς και του χώρου του αγιάσματος και της πρόσβασης σε αυτόν. Το έργο περιλαμβάνει, επίσης, την αποκατάσταση της πτέρυγας που ανεγέρθηκε το 1919 και σχεδιάστηκε από τον Θεόδωρο Φωτιάδη, καθώς και εργασίες συντήρησης και επαναλειτουργίας της οκταγωνικής δεξαμενής, πιθανότατα κατασκευής του 1898, η οποία βρίσκεται στο κέντρο του συγκροτήματος. Επιπλέον, εκτελούνται εργασίες συντήρησης και επιδιόρθωσης σε τμήματα του συγκροτήματος που είχαν αποκατασταθεί κατά την πρώτη φάση του έργου.

Ο ρόλος της επιτροπής 

Είναι η Τεχνική Επιτροπή για την Πολιτιστική Κληρονομιά μία από τις πιο επιτυχημένες δικοινοτικές συνεργασίες; Ποιος είναι σήμερα ο απολογισμός του έργου σας και ποια είναι τα σημαντικότερα επιτεύγματα των τελευταίων ετών;

Αυτό που κάνει την Τεχνική Επιτροπή για την Πολιτιστική Κληρονομιά να ξεχωρίζει είναι ότι λειτουργεί ως ένα παράδειγμα έμπρακτης και ουσιαστικής συνεργασίας σε ένα περιβάλλον όπου οι πληγές του παρελθόντος παραμένουν ανοικτές, με την καχυποψία ανάμεσα στις δύο κοινότητες να συνεχίζει να υφίσταται. Αυτό αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία αν αναλογιστεί κανείς ότι για δεκαετίες, η πολιτιστική κληρονομιά είχε μετατραπεί σε πεδίο πολιτικής αντιπαλότητας με την κάθε κοινότητα να επιρρίπτει ευθύνες στην άλλη για την καταστροφή των μνημείων. Η επιτροπή άνοιξε έναν διαφορετικό δρόμο. Για πρώτη φορά, Ελληνοκύπριοι και Τουρκοκύπριοι επέλεξαν να εγκαταλείψουν την πρακτική της αντιπαράθεσης και να επικεντρωθούν στη διάσωση των μνημείων. Να καθίσουν γύρω από το ίδιο τραπέζι, να συζητήσουν, να συνδιαμορφώσουν προτεραιότητες και να λάβουν αποφάσεις μέσα από διαδικασίες συναίνεσης και αμοιβαίου σεβασμού. Σε διάστημα 15 περίπου ετών, η επιτροπή έχει συμβάλει στη διάσωση περισσότερων από 200 μνημείων σε ολόκληρη την Κύπρο. Πρόκειται για εκκλησίες, μοναστήρια, τεμένη, οχυρωματικά έργα, υδραγωγεία, αρχαιολογικούς χώρους και άλλα μνημεία που αντανακλούν τη μακραίωνη και πολυπολιτισμική ιστορία του νησιού. Παράλληλα, βρίσκεται σε εξέλιξη ένα εκτεταμένο πρόγραμμα αποκατάστασης και ευπρεπισμού μουσουλμανικών και χριστιανικών κοιμητηρίων, σε στενή συνεργασία με τις τοπικές κοινότητες.

Υπάρχει ισορροπία ανάμεσα σε ε/κ, τ/κ και άλλα μνημεία πολιτιστικής κληρονομιάς, τα οποία εντάσσονται στο πρόγραμμα αποκατάστασης;

Η Τεχνική Επιτροπή αντιμετωπίζει όλα τα μνημεία με την ίδια φροντίδα και τον ίδιο σεβασμό και ως εκ τούτου επιδιώκουμε το πρόγραμμα των έργων να ανταποκρίνεται στις ανάγκες της πολιτιστικής κληρονομιάς όλων των κοινοτήτων της Κύπρου. Η επιλογή και η προτεραιοποίηση των επιμέρους έργων αποτελεί μια σύνθετη διαδικασία, στην οποία λαμβάνονται υπόψη πολλοί και διαφορετικοί παράγοντες, όπως η στατική κατάσταση του κάθε μνημείου, η πολιτιστική, αρχαιολογική και θρησκευτική του αξία, η ιδιαίτερη θέση που κατέχει στην ταυτότητα των κοινοτήτων της Κύπρου καθώς και η ωριμότητα των σχετικών μελετών και η διαθεσιμότητα των απαιτούμενων πόρων. Για εμάς, κάθε μνημείο αποτελεί αναπόσπαστη ψηφίδα της πολιτιστικής κληρονομιάς της Κύπρου. Είτε πρόκειται για ε/κ, τ/κ, αρμενικά, μαρωνιτικά ή λατινικά μνημεία, η δέσμευσή μας είναι η ίδια: Να τα προστατεύσουμε και να τα διατηρήσουμε για τις επόμενες γενιές, χωρίς διακρίσεις.

Τίμιος πρόδρομος, Νέο χωριό Κυθρέας. © Δικοινοτική Τεχνική Επιτροπή για την Πολιτιστική Κληρονομιά.

Ποια μηνύματα εκπέμπει η κοινή προσπάθεια Ε/Κ και Τ/Κ για την προστασία της κοινής πολιτιστικής κληρονομιάς;

Η σημασία αυτής της κοινής προσπάθειας υπερβαίνει κατά πολύ τη διάσωση των ίδιων των μνημείων. Εδώ και 15 χρόνια, Ε/Κ και Τ/Κ συνεργαζόμαστε καθημερινά στη βάση ενός κοινού οράματος. Ότι όλα τα μνημεία της Κύπρου, ανεξάρτητα από τη θρησκευτική ή εθνοτική τους ταυτότητα, αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της κοινής πολιτιστικής μας κληρονομιάς. Η εμπειρία αυτή μας δίδαξε ότι ο ειλικρινής διάλογος, ο αμοιβαίος σεβασμός, η κατανόηση των ευαισθησιών της κάθε κοινότητας και η διάθεση για συμβιβασμό μπορούν να οδηγήσουν σε ουσιαστική συνεργασία ακόμη και στις πιο δύσκολες πολιτικές συνθήκες.

Ταυτόχρονα, το έργο της επιτροπής ανέδειξε μια αδιαμφισβήτητη ιστορική πραγματικότητα για την Κύπρο, η οποία, ύστερα από δεκαετίες διαίρεσης, έχει σε μεγάλο βαθμό ξεθωριάσει από τη συλλογική μνήμη, ιδιαίτερα στις νεότερες γενιές. Ότι η ιστορία αυτού του τόπου είναι πολύ πιο αλληλένδετη και πολυπολιτισμική απ' όσο συχνά παρουσιάζουν οι μονοδιάστατες εθνικιστικές αφηγήσεις. Τα μνημεία που διασώζουμε αποτελούν ζωντανές μαρτυρίες αιώνων συνύπαρξης, αλληλεπίδρασης και μιας κοινής ιστορικής διαδρομής. Ο πιο ισχυρός, όμως, συμβολισμός βρίσκεται στην ίδια την καθημερινή μας δουλειά. Τα ίδια χέρια που αποκαθιστούν εκκλησίες και καμπαναριά αποκαθιστούν και τεμένη και μιναρέδες. Αυτή η εικόνα συνοψίζει, ίσως καλύτερα από οτιδήποτε άλλο, το μήνυμα της επιτροπής.

Ποια τα προσωπικά συναισθήματα του Σώτου Κτωρή, με τόσο χρόνο στις κατεχόμενες και ελεύθερες περιοχές, από το συγκεκριμένο «ταξίδι»;  

Η συμμετοχή μου στην Τεχνική Επιτροπή για την Πολιτιστική Κληρονομιά αποτελεί μια βαθιά και ξεχωριστή εμπειρία. Μου έδωσε την ευκαιρία να γνωρίσω κάθε γωνιά της Κύπρου και να συναντήσω ανθρώπους και από τις δύο κοινότητες, Ε/Κ και Τ/Κ, που μοιράζονται την ίδια βαθιά αγάπη γι' αυτόν τον τόπο. Γνώρισα Τ/Κ που νοιάζονται για την αποκατάσταση των εκκλησιών και Ε/Κ που δείχνουν τον ίδιο σεβασμό και ενδιαφέρον για τα τεμένη. Αυτό, όμως, που με συγκινεί περισσότερο σε αυτή τη διαδρομή είναι όταν βλέπουμε ανθρώπους να αντικρίζουν ξανά την εκκλησία ή το τέμενος του χωριού τους αποκατεστημένο. Εκεί συνειδητοποιούμε ότι δεν διασώζουμε μόνο μνημεία. Διασώζουμε μνήμες, αλλά και ένα κομμάτι της ψυχής αυτού του τόπου. Μέσα από αυτές τις εμπειρίες έχω καταλήξει να πιστεύω ακόμη πιο βαθιά ότι το μέλλον της Κύπρου δεν πρέπει να παραμείνει δέσμιο της κληρονομιάς των διακοινοτικών συγκρούσεων, αλλά να οικοδομηθεί πάνω στην εξίσου υπαρκτή, αν και λιγότερο προβεβλημένη, ιστορική εμπειρία της συμβίωσης. Σήμερα πιστεύω, ακόμη πιο έντονα, ότι η συνύπαρξη σε ένα ομοσπονδιακό κράτος εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης αποτελεί τη μοναδική επιλογή αν θέλουμε να υπερβούμε οριστικά τα τραύματα και τους διχασμούς του παρελθόντος και η Κύπρος να παραμείνει η κοινή πατρίδα για τις επόμενες γενιές Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων.

Τζαμί Τούζλα στη Λάρνακα. © Δικοινοτική Τεχνική Επιτροπή για την Πολιτιστική Κληρονομιά.

Πιστεύετε ότι η πρόοδος που καταγράφεται όλα αυτά τα χρόνια στις τεχνικές επιτροπές μπορεί να λειτουργήσει ως παράδειγμα οικοδόμησης εμπιστοσύνης και να επηρεάσει θετικά το πολιτικό επίπεδο των διαπραγματεύσεων;

Θα ήταν αφελές να ισχυριστεί κανείς ότι το έργο των τεχνικών επιτροπών μπορεί, από μόνο του, να επηρεάσει καθοριστικά την πορεία επίλυσης του Κυπριακού. Το Κυπριακό παραμένει ένα σύνθετο πολιτικό ζήτημα, με εσωτερικές και διεθνείς διαστάσεις, γεωπολιτικές προεκτάσεις και βαρύ ιστορικό φορτίο. Επιπλέον, στην παρούσα συγκυρία οι δύο κοινότητες εξακολουθούν να διατηρούν σοβαρές διαφωνίες ως προς την επιδιωκόμενη μορφή λύσης και ως προς τη μεθοδολογία που μπορεί να οδηγήσει στην επανέναρξη της διαπραγματευτικής διαδικασίας.

Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι το έργο των τεχνικών επιτροπών στερείται πολιτικής σημασίας. Αντιθέτως, η αξία τους έγκειται στο ότι διατηρούν ανοικτούς διαύλους επικοινωνίας, καλλιεργούν σχέσεις συνεργασίας και παράγουν απτά αποτελέσματα προς όφελος των ανθρώπων και των δύο κοινοτήτων. Οι τεχνικές επιτροπές δεν μπορούν να υποκαταστήσουν τις πολιτικές διαπραγματεύσεις αλλά μπορούν να συμβάλουν στη διαμόρφωση των προϋποθέσεων που καθιστούν μια λύση πιο εφικτή: την οικοδόμηση εμπιστοσύνης, την ανάπτυξη κουλτούρας συνεργασίας και την ενίσχυση της πεποίθησης ότι η συνεργασία παράγει αποτελέσματα προς όφελος και των δύο κοινοτήτων. Και αυτό δεν είναι καθόλου αμελητέο.

Κοιμητήρια Κερύνειας και Τόχνης. © Δικοινοτική Τεχνική Επιτροπή για την Πολιτιστική Κληρονομιά.

Μήνυμα στους δύο ηγέτες

Αν είχατε την ευκαιρία να απευθύνετε ένα μήνυμα στους δύο ηγέτες, ποιο θα ήταν αυτό, αξιοποιώντας την εμπειρία που αποκτήσατε μέσα από τη συνεργασία στην Τεχνική Επιτροπή;

Αν κάτι μου δίδαξαν αυτά τα χρόνια στην Τεχνική Επιτροπή, είναι ότι Ε/Κ και Τ/Κ μπορεί σήμερα να ζουν χωριστά αλλά δεν μπορούν να επιβιώσουν, σε βάθος χρόνου, αν συνεχίσουν να ακολουθούν διαφορετικές πορείες. Η ασφάλεια και η μακροπρόθεσμη επιβίωση των Ελληνοκυπρίων προϋποθέτουν την επιβίωση των Τουρκοκυπρίων ως μιας κοινότητας με διακριτή πολιτική και δημογραφική υπόσταση. Διαφορετικά η βόρεια Κύπρος θα ενσωματωθεί οριστικά και αμετάκλητα στην Τουρκία, με ανυπολόγιστες συνέπειες για το σύνολο των Κυπρίων. Από την άλλη, η επιβίωση των Τ/Κ ως ξεχωριστής κοινότητας προϋποθέτει τη συνύπαρξη με τους Ε/Κ στο πλαίσιο ενός κοινού ευρωπαϊκού κράτους, όπου θα μπορούν να διασφαλίσουν την αυτονομία τους και την ταυτότητά τους, χωρίς εξαρτήσεις και ηγεμονικές σχέσεις. Οι δύο ηγέτες ανήκουν σε μια νέα γενιά, που έχει τη δυνατότητα να υπερβεί τα βάρη του παρελθόντος και να χαράξει μια νέα πορεία για την Κύπρο. Με διορατικότητα, πολιτικό θάρρος και αποφασιστικότητα μπορούν να αναζητήσουν τις αναγκαίες συγκλίσεις για μια ομοσπονδιακή λύση. Ο χρόνος δεν λειτουργεί υπέρ της επανένωσης. Κάθε χαμένη ευκαιρία την καθιστά δυσκολότερη και φέρνει την οριστική διχοτόμηση πιο κοντά. Μια τέτοια εξέλιξη θα υπονομεύσει το μέλλον ολόκληρης της Κύπρου και των δύο κοινοτήτων. Το τίμημα της αποτυχίας θα το επωμιστούν οι επόμενες γενιές.