Γράφει η Κική Περικλέους
Ο Aνδρέας Αραούζος σκηνοθετεί και ερμηνεύει το έργο της Γιουρσενάρ, επιχειρώντας να μεταφέρει στη σκηνή έναν κόσμο όπου η φιλοσοφία συναντά την ποίηση και το παρελθόν ξαναγράφεται μέσα από τη μνήμη. Δεν αντιμετωπίζει το «Ο Φαίδωνας» ως έναν συμβατικό θεατρικό μονόλογο. Πρόκειται, όπως τονίζει σε συνέντευξή του στον «Π», για μια «ποιητική, αισθαντική, υπαρξιακή» σύνθεση, η οποία απαιτεί από τον θεατή να αφεθεί στη «μουσική» του λόγου και να ανακαλύψει μέσα από αυτήν εικόνες του δικού του ψυχισμού. Εκεί ακριβώς εντοπίζει και τη μεγάλη δύναμη της γραφής της Γιουρσενάρ: τη δυνατότητά της να λειτουργεί σαν καθρέφτης. Η πρόκληση για την παράσταση είναι να αποτελέσει έναν αγωγό που θα επιτρέψει στον θεατή να απολαύσει το κείμενο και ταυτόχρονα να ανακαλύψει μέσα του κάτι προσωπικό. Στο επίκεντρο βρίσκεται ο Φαίδων, ένας άνθρωπος που διανύει μια ακραία και αντιφατική διαδρομή, από τη δουλεία και την πορνεία στη μαθητεία δίπλα στον Σωκράτη. Η αντίφαση αυτή δεν αποτελεί απλώς στοιχείο της ιστορίας αλλά βρίσκεται στον πυρήνα της σκηνικής προσέγγισης του Αραούζου. Η οδύνη συναντά την ηδονή, ο εχθρός τον εραστή, το αρχαιοελληνικό το σύγχρονο. Οι δύο ηθοποιοί «ενώνονται και αποξενώνονται» μέσα σε αυτό που ο ίδιος χαρακτηρίζει «μονόλογο για δύο». Ο «ίλιγγος» του τίτλου αποκτά έτσι και σκηνική διάσταση: είναι η ζάλη που προκαλεί η συνεχής μετατόπιση ανάμεσα στις αντιθέσεις.
Ο Σωκράτης ως «Σύμπαν»
Ιδιαίτερη θέση στην παράσταση καταλαμβάνει η μορφή του Σωκράτη. Δεν εμφανίζεται επί σκηνής ως πρόσωπο, ωστόσο η παρουσία του διαπερνά ολόκληρη την αφήγηση. Ο Σταύρος υποδύεται διαφορετικά πρόσωπα της ιστορίας, ενώ ο Αραούζος βρίσκεται σε μια σύνθετη σχέση με τον ρόλο του Φαίδωνα. Κανείς, όμως, δεν ενσαρκώνει τον Σωκράτη. «Ο Σωκράτης είναι «Σύμπαν», είναι άυλος, είναι συμπαγής σαν ένας κορμός δέντρου», λέει χαρακτηριστικά ο Αραούζος, αναφερόμενος στη δύναμη με την οποία η Γιουρσενάρ περιγράφει τη μορφή του. Η επιλογή αυτή απομακρύνει την παράσταση από μια κυριολεκτική σκηνική αναπαράσταση και οδηγεί σε μια πιο υπαινικτική προσέγγιση. Ο Σωκράτης δεν χρειάζεται να εμφανιστεί για να είναι παρών. Αντίθετα, η απουσία του γίνεται ένας διαφορετικός τρόπος παρουσίας.
Ένας «μονόλογος για δύο»
Η διπλή ιδιότητα του σκηνοθέτη και ηθοποιού αποτελεί για τον Αραούζο μια «δύσκολη και επικίνδυνη» συνθήκη. Από τη μία πλευρά, δημιουργός και ερμηνευτής μοιράζονται μια ενιαία και συμπαγή σύλληψη, γεγονός που μπορεί να επιτρέψει την πιο σφαιρική υλοποίηση ενός καλλιτεχνικού οράματος. Από την άλλη, υπάρχει ο κίνδυνος της απουσίας της απαραίτητης απόστασης, αυτού του καλλιτεχνικού «βερνικιού» που μπορεί να προσφέρει μια εξωτερική ματιά. Σε αυτή τη διαδικασία, ο Σταύρος αποκτά ιδιαίτερη σημασία για τον Αραούζο, αποτελώντας, όπως λέει, ένα «ανεκτίμητο μισό» ενός δημιουργικού ντουέτου.
«Η μνήμη γράφει ποίηση»
Πίσω από όλα, όμως, βρίσκεται η μνήμη. Η Γιουρσενάρ δεν ενδιαφέρεται μόνο για το τι συνέβη στον Φαίδωνα αλλά και για τον τρόπο με τον οποίον εκείνος ανακατασκευάζει το παρελθόν μέσα από την προσωπική του μνήμη. Το ερώτημα κατά πόσο η μνήμη του είναι αξιόπιστη παραμένει ανοιχτό. «Δεν μπορούμε να ξέρουμε», παραδέχεται ο Αραούζος. Αυτό που μπορούμε, ωστόσο, να αναγνωρίσουμε είναι η διαφορά ανάμεσα σε ένα γεγονός και στον τρόπο με τον οποίον αυτό καταγράφεται μέσα μας. «Η μνήμη γράφει ποίηση», σημειώνει, περιγράφοντας τη διαδικασία μέσα από την οποία οι στιγμές διατηρούνται, μεταμορφώνονται και προστατεύονται μέσα στο μυαλό. Και ίσως εκεί να βρίσκεται ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της παράστασης, στην αναγνώριση της προσωπικής μας «ποίησης» μέσα στην ποίηση της Γιουρσενάρ. Γιατί η μνήμη δεν αποτελεί μια απόλυτα αντικειμενική καταγραφή του παρελθόντος. Είναι ταυτόχρονα επιλογή, μεταμόρφωση και προσωπική αφήγηση.
Ο χώρος ως μέρος της εμπειρίας
Για τον Αραούζο, ο μη συμβατικός χώρος και η αισθητική του δεν αποτελούν απλώς ένα σκηνικό φόντο. Η φύση, η αρχιτεκτονική, η επιβλητικότητα ή ακόμη και η λιτότητα ενός χώρου μπορούν να λειτουργήσουν σαν εργαλεία για την προσέγγιση του κειμένου και να συνομιλήσουν με τον κόσμο του «Φαίδωνα». Στόχος είναι ο θεατής να μην μείνει απλώς παρατηρητής μιας ιστορίας αλλά να αισθανθεί μέρος της φιλοσοφίας του έργου. Το «Ο Φαίδων ή ο ίλιγγος» γίνεται έτσι, για τον Αραούζο, κάτι περισσότερο από μια θεατρική μεταφορά ενός λογοτεχνικού κειμένου. Γίνεται μια συνάντηση με τη μνήμη, την επιθυμία, την απώλεια και την αναζήτηση της αλήθειας. Και, τελικά, μια πρόσκληση στον θεατή να αναγνωρίσει μέσα στην ποίηση της Γιουρσενάρ τη δική του προσωπική ποίηση. Σημειώνεται πως οι παραστάσεις θα δοθούν στο Διεθνές Φεστιβάλ Λευκωσίας- εξωτερική πλατεία στις 23 και 24 Σεπτεμβρίου στις 19:00. Επίσης θα παρουσιαστεί και στην αυλή του ξενοδοχείου Amyth στην Παλιά Λευκωσία.