Σε μία ιδιαίτερα προσωπική και ατομική έκθεσή του, που παρουσιάζεται αυτό το διάστημα στο IN TOTO, ο Σέρβος καλλιτέχνης Milenko Stevanović στρέφει το βλέμμα στην ανθρώπινη μορφή, επιχειρώντας, ωστόσο, να παίξει και να πάει «κόντρα» στις συμβάσεις της παραδοσιακής προσωπογραφίας. Στο πρώτο μέρος της συνέντευξής του στο «Π», ο Σέρβος καλλιτέχνης μιλά για την αφετηρία αυτής της σειράς, από τα αγάλματα που τον γοήτευσαν στο Κυπριακό Μουσείο, τη γεωμετρία των συνθέσεων μέχρι τη σταδιακή αφαίρεση στοιχείων από τις απεικονίσεις του. Ο ίδιος εξηγεί, ακόμη, γιατί επιλέγει να δουλεύει με μία επίπονη, θα έλεγε κανείς, διαδικασία χωρίς φωτογραφικές αναφορές, προκειμένου να παρατηρήσει με λεπτομέρεια τους ανθρώπους που ποζάρουν για εκείνον και να ανακαλύψει, μέσα από τον χρόνο που περνά μαζί τους, στοιχεία που αναπόφευκτα δεν μπορεί να προβλέψει εξαρχής.
{TEXT BOLD}Στο «Closely Observed» παρουσιάζεις έργα που δημιουργήθηκαν μεταξύ 2021 και 2026. Παρότι οι ανθρώπινες μορφές βρίσκονται στο επίκεντρο, απομακρύνεσαι από την παραδοσιακή έννοια της προσωπογραφίας. Τι σε ενδιέφερε να διερευνήσεις;
Ασχολούμαι με την παραστατική ζωγραφική εδώ και αρκετό καιρό και πάντα με έλκυε η ανθρώπινη μορφή. Πέρασα από περιόδους κατά τις οποίες με ενδιέφερε περισσότερο αυτό που θα ονομάζαμε προσωπογραφία. Μάλιστα, ένας από τους πίνακες, εκείνος με τον Μιχάλη και τον Λεόντιο, παρουσιάστηκε στην έκθεση της Society of Portrait Artists, επομένως προφανώς μπορεί να θεωρηθεί πορτρέτο.
Ωστόσο, με αυτή τη σειρά έργων προσπάθησα να απομακρυνθώ κάπως από την ιδέα ότι πρόκειται για πορτρέτα, παρόλο που, προφανώς, κατά μία έννοια είναι. Οι άνθρωποι που βλέπουμε είναι πραγματικοί και πόζαραν για μένα, αλλά τους επέλεξα για συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, για τον τρόπο με τον οποίο στέκονται και φέρουν το σώμα τους ή ακόμα και για τον χαρακτήρα τους. Μέσα από αυτούς προσπαθώ να επεξεργαστώ εικαστικές ιδέες γύρω από τη μάζα, τη γεωμετρία, την τοποθέτηση της μορφής και τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζω τη δομή. Η διαφορά, ίσως, είναι η εξής: όταν κάποιος σου αναθέτει να του κάνεις ένα πορτρέτο, θέλει συνήθως να παρουσιαστεί με έναν συγκεκριμένο τρόπο. Υπάρχουν ορισμένοι κανόνες γύρω από αυτό που οι περισσότεροι αντιλαμβάνονται ως προσωπογραφία. Εγώ προσπάθησα να κινηθώ αντίθετα από αυτές τις συμβάσεις. Για παράδειγμα, φώτιζα τις μορφές με έναν κάπως ανορθόδοξο τρόπο, από το πλάι, επειδή με ενδιέφερε ο όγκος και η αίσθηση της μάζας. Αυτό ξεκίνησε από κάποια σχέδια που έκανα στο Κυπριακό Μουσείο. Μου άρεσε πολύ η ακαμψία αυτών των όγκων και η αίσθηση του όγκου που είχαν. Δεν ήθελα να τα αναπαραγάγω, αλλά να δω πώς αυτή η ιδέα θα μπορούσε να λειτουργήσει σε έναν πίνακα. Έτσι ξεκίνησε ένα από τα πρώτα έργα και στη συνέχεια εξελίχθηκε προς διαφορετικές κατευθύνσεις.
Άρχισα λοιπόν να «αδειάζω» τις σκηνές από ό,τι θεωρούσα πλέον περιττό. Μια σκηνή μπορεί να περιλαμβάνει πολλά πράγματα στο φόντο, όχι απαραίτητα απλώς για να γεμίσει ο χώρος, μπορεί να λειτουργούν και συνθετικά. Ήθελα όμως να δω τι θα συνέβαινε αν αφαιρούσα τα πάντα πίσω από το θέμα και κρατούσα μόνο τη μορφή, ίσως μαζί με ένα αντικείμενο που τη συνέδεε με κάτι. Στη συνέχεια, άρχισα να αφαιρώ και αυτά τα αντικείμενα. Αργότερα, επέστρεψα ξανά σε κάποιες πιο «κατοικημένες» σκηνές, επαναφέροντας αντικείμενα, όπως συμβαίνει στον τελευταίο πίνακα.
Έτσι, από το 2021 μέχρι το 2026 περίπου, πέρασα από έναν κύκλο δοκιμών. Πειραματιζόμουν, επίσης, με το ίδιο το σχήμα του έργου και με τις δραματικές ιδιότητες του ορθογωνίου ή του τετραγώνου, αναζητώντας γεωμετρικούς ρυθμούς μέσα σε αυτά. Μερικές φορές χρησιμοποιούσα αυτή τη γεωμετρία για να αποφασίσω πού θα τοποθετήσω τις μορφές. Υπάρχει όμως και ο χρόνος που περνάω με τους ανθρώπους που ποζάρουν. Αυτό εισάγει σε κάθε εικόνα κάτι διαφορετικό, κάτι που μπορώ να οργανώσω ως έναν βαθμό, αλλά δεν μπορώ να ελέγξω πλήρως. Μερικές φορές είναι καλύτερο να αφήνεσαι και να βλέπεις τι θα συμβεί κατά τη διάρκεια αυτών των συνεδριών. Από τη μία, λοιπόν, υπάρχει μια σχετικά αυστηρή δομή, κάτι που έχω ήδη σκεφτεί. Από την άλλη, υπάρχει κάτι που δεν μπορώ να ελέγξω πλήρως και το έργο προκύπτει κάπου ανάμεσα στα δύο.
Επειδή δεν μπορείς να ελέγξεις απόλυτα τον τρόπο με τον οποίο κινούνται οι άνθρωποι;
Ακριβώς. Μπορείς να έχεις μια αίσθηση του πώς θα φαίνεται κάποιος, αλλά μέχρι να αρχίσεις πραγματικά να δουλεύεις μαζί του δεν ξέρεις ακριβώς τι θα συμβεί. Κάποιοι από αυτούς τους πίνακες χρειάστηκαν αρκετούς μήνες, ακόμη και έναν χρόνο για να ολοκληρωθούν. Αυτό δεν σημαίνει ότι το μοντέλο βρίσκεται συνεχώς μαζί μου. Συνήθως περνάω περίπου 50 ώρες, ίσως και λίγο περισσότερο, με τη συγκεκριμένη μορφή. Μπορεί να κινηθώ προς μια κατεύθυνση και μετά να επιστρέψω, οπότε υπάρχει αρκετό ξανά-ζωγράφισμα. Κάποια πράγματα προχωρούν πολύ γρήγορα, άλλα χρειάζονται χρόνο μέχρι να «κουμπώσουν», τουλάχιστον στο μυαλό μου και να καταλάβω πώς πρέπει να συνδεθούν μεταξύ τους. Υπάρχει σίγουρα ένα σημείο όπου ο πίνακας αρχίζει να απομακρύνεται από την αρχική ιδέα και αποκτά έναν δικό του κόσμο. Από εκεί και πέρα, δεν ακολουθώ πια απλώς το αρχικό μου σχέδιο, αλλά ανταποκρίνομαι σε αυτό που έχει ήδη δημιουργηθεί μέσα στον πίνακα.
Στο στούντιό σου, παρατήρησα κάποια από τα προσχέδιά σου. Η ιδέα σχηματίζεται πρώτα μέσα από προπαρασκευαστικά σχέδια και μετά περνάς στον πίνακα;
Συνήθως έτσι γίνεται. Μπορείς, για παράδειγμα, να δεις τη χρωματική μελέτη για έναν από τους πίνακες. Το έργο με τη Σιμώνη, που παρουσιάστηκε ξανά στην Art Seen ήταν ουσιαστικά το πρώτο αυτής της σειράς. Εκείνη την περίοδο με είχαν γοητεύσει κάποια αντικείμενα που είχα δει στο Κυπριακό Μουσείο και άρχισα να τα σχεδιάζω, αρχικά μέσα στο ίδιο το μουσείο. Το σκίτσο - αυτοπροσωπογραφία που είδες, καθώς και κάποιες προπαρασκευαστικές μελέτες κεφαλιών δημιουργήθηκαν μέσα από αυτή την ιδέα, να δω δηλαδή πώς μπορώ να αντιμετωπίσω τον όγκο και τη φόρμα, να τα απλοποιήσω και να δουλέψω πάνω σε ένα απομονωμένο θέμα.
Σε εκείνον τον πίνακα ήθελα, επίσης, να απομακρυνθώ από τον τρόπο με τον οποίο συνήθως αντιμετωπίζεται ένα πορτρέτο. Δεν ήθελα τα φωτεινότερα σημεία να βρίσκονται στο κεφάλι, όπου κατευθύνεται συνήθως πρώτα το βλέμμα. Έτσι, χαμήλωσα συνολικά τους τόνους. Δεν υπάρχουν πραγματικά έντονες φωτεινές περιοχές στο πρόσωπο. Το φωτεινότερο στοιχείο είναι το γύψινο εκμαγείο του κούρου και το μαντήλι που πιάνει το φως. Ήθελα να πειραματιστώ με το τι θα προέκυπτε αν δεν αντιμετώπιζα τη σκηνή με τον αναμενόμενο τρόπο, αν δηλαδή δεν έκανα το πρόσωπο το πιο έντονο σημείο της σύνθεσης.
Η γεωμετρία φαίνεται να παίζει σημαντικό ρόλο, ισχύει;
Ναι. Π.χ. η αυτοπροσωπογραφία που είδες στην γκαλερί ως χαρακτικό έγινε πρώτα ως σχέδιο. Συνήθως έχω κάποιες γεωμετρικές ιδέες, τις οποίες τοποθετώ νοητά πάνω από μια πιθανή σύνθεση και μετά εξετάζω αν μπορώ να μετακινήσω τα στοιχεία ώστε να ταιριάζουν καλύτερα σε αυτή τη δομή. Κάποια στιγμή, όμως, εγκαταλείπω αυτή τη δομή. Προσπαθώ να κινούμαι ανάμεσα στα δύο, να έχω ένα σχέδιο εκ των προτέρων και, σε κάποιο σημείο, να μπορώ να το αφήσω.
Τα τελευταία χρόνια άρχισα να κρατώ ένα είδος σημειωματάριου ή ημερολογίου, κάτι που δεν έκανα καθόλου στα πρώτα μου χρόνια. Είναι πολύ χρήσιμο, ειδικά αν προσπαθείς να έχεις μια συνέπεια στη δουλειά σου. Καταγράφω ακόμη και τι έκανα μέσα σε μια συγκεκριμένη ημέρα. Έτσι, όταν επιστρέφω σε κάτι, μπορώ να δω αν πράγματι χρειάστηκα δύο ή τέσσερις ημέρες για να ζωγραφίσω τα χέρια, για παράδειγμα. Η μνήμη έχει την τάση να συμπιέζει τον χρόνο. Μπορεί να νομίζεις ότι κάτι το έκανες σε μία ή δύο εβδομάδες, ενώ στην πραγματικότητα χρειάστηκε περισσότερο. Με βοηθά να οργανώνομαι καλύτερα.
Βγάζεις φωτογραφίες πριν αρχίσεις να ζωγραφίζεις;
Όχι, ο άνθρωπος κάθεται μπροστά μου καθ' όλη τη διάρκεια της διαδικασίας. Δεν χρησιμοποιώ σχεδόν ποτέ φωτογραφική αναφορά. Αν πρέπει να ζωγραφίσω ένα χέρι, δυστυχώς για το μοντέλο, πρέπει να είναι εκεί και να κρατά το χέρι του στη θέση του. Συνήθως οργανώνουμε τις συνεδρίες σε διάστημα κάποιων μηνών, αν και προσπαθώ, όταν είναι δυνατόν, να συμπιέζω αυτόν τον χρόνο. Αν αρχίσω να βρίσκω τη μορφή, θέλω να «επιλύσω» όσο το δυνατόν περισσότερα πράγματα μέσα από διαδοχικές συνεδρίες. Σε άλλες φάσεις είναι καλό να απομακρύνεσαι και να κάνεις ένα διάλειμμα. Τεχνικά, όμως, λόγω του τρόπου που ζωγραφίζω, υπάρχουν περιοχές του πίνακα που θέλω να παραμένουν ακόμη «νωπές». Αν, για παράδειγμα, δουλεύω τα χέρια, μπορεί να με βοηθήσει να έχω τρεις ή τέσσερις συνεχόμενες ημέρες, ώστε να μπορώ να δουλεύω ευκολότερα πάνω στην ελαιομπογιά των προηγούμενων στρώσεων. Υπήρξαν όμως και φορές που αναγκάστηκα να δουλέψω πάνω σε μια ήδη στεγνή δομή και αυτό μπορώ να πω πρόσφερε επίσης κάτι. Αναγκάζεσαι να ξαναβρείς τη δομή, να την ξαναζωγραφίσεις και, κατά κάποιον τρόπο, να την ανακαλύψεις εκ νέου.
Για μένα, το μεγαλύτερο μέρος της διαδικασίας αφορά να καταλάβεις τι θέλεις από το έργο και τι ακριβώς βρίσκεται μπροστά σου. Αυτό είναι που παίρνει τον περισσότερο χρόνο. Δεν είναι τόσο το τεχνικό κομμάτι, όσο το να καταλάβεις πώς όλα αυτά μπορούν να αναπτυχθούν μαζί. Υπάρχουν βέβαια και οι πρακτικοί περιορισμοί, πόσες ώρες μπορείς να περιμένεις από έναν άνθρωπο να κάθεται ή να στέκεται ακίνητος.
[INFO: Η έκθεση «Closely Observed» συνεχίζεται στο IN TOTO, στους Αγίους Ομολογητές, μέχρι τις 15 Οκτωβρίου 2026. Την Παρασκευή 2 Οκτωβρίου 2026, στις 19.00, θα πραγματοποιηθεί ξενάγηση της έκθεσης με τον Μιχάλη Παυλίδη, ένα από τα πρόσωπα που παρουσιάζονται στους πίνακες της σειράς.]