Παρατηρώντας προσεκτικά, όπως μεταφράζεται και ο τίτλος της έκθεσης του Milenko Stevanović στο IN TOTO, στη γειτονιά των Αγίων Ομολογητών, μπορείς να διακρίνεις τη λεπτομέρεια της προσέγγισης του καλλιτέχνη αλλά και ίχνη από τη ζωή του ίδιου του καλλιτέχνη. Άνθρωποι που γνώρισε στην Κύπρο, φίλοι και πρόσωπα από το άμεσο περιβάλλον του περνούν στους πίνακες, τα σχέδια και τα χαρακτικά του. Ακόμη και η επιμέλεια της έκθεσης έχει προσεγμένα παρουσιαστεί να εκφράζει την ιδιοσυγκρασία του, την χαμηλών τόνων προσωπικότητά του, αφού το χαρακτικό της αυτοπροσωπογραφίας του δεν έχει τοποθετηθεί σε περίοπτη θέση αλλά σε έναν τοίχο βαθύτερα μέσα στον χώρο, όπου δεν εντοπίζεται με την πρώτη ματιά. Πρέπει να κινηθείς και παρατηρώντας προσεκτικά να την εντοπίσεις. Στο β' μέρος της συνέντευξης του εικαστικού, ο Milenko μοιράζεται τη διαδικασία της πρακτικής του, καθώς μιλά για τους ανθρώπους που επιλέγει να ζωγραφίσει, όπως και τις εκπλήξεις που κρύβει ο ίδιος ο πίνακας.
Αντιλαμβάνομαι ότι η παρατήρηση είναι ο πυρήνας της ζωγραφικής σου. Ωστόσο, τι σημαίνει για σένα να παρατηρείς πραγματικά κάποιον ή κάτι; Πότε καταλαβαίνεις ότι θέλεις να ζωγραφίσεις κάτι;
Υπάρχουν συνεχώς πολλές ιδέες που αιωρούνται γύρω μου. Μερικές φορές φαίνονται εντελώς άσχετες μεταξύ τους, αλλά μπορεί και να μην είναι. Οι διαδρομές τους μπορεί να διασταυρωθούν αργότερα. Το σημείο εκκίνησης μπορεί να είναι οτιδήποτε: μπορεί να είναι μια ιδέα για το πώς θα στηθεί μια σύνθεση ή απλώς ένα αντικείμενο ή κάποιος που είδα και μου φάνηκε ενδιαφέρων. Συνήθως έτσι επιλέγω τα θέματά μου. Μπορεί, όμως, να περάσουν 1 ή 2 χρόνια από τη στιγμή που θα σκεφτώ ότι κάτι είναι ενδιαφέρον μέχρι να επιχειρήσω πραγματικά να το προσεγγίσω ή να στήσω τη σύνθεση. Και φυσικά υπάρχουν πολλές ιδέες που δεν πραγματοποιούνται ποτέ.
Η πραγματική παρατήρηση, για μένα, αρχίζει στο στούντιο, όταν ξεκινά η δουλειά. Τότε, τα πράγματα αλλάζουν εντελώς, επειδή δημιουργείται ένας κόσμος που δεν θα μπορούσες να έχεις φανταστεί εκ των προτέρων και αρχίζεις να αντιδράς σε αυτό που βρίσκεται μπροστά σου.
Μπορεί να έχεις μια πολύ συγκεκριμένη ιδέα, αλλά θεωρώ ότι πρέπει να αφήνεις ένα περιθώριο για το πώς είναι πραγματικά τα πράγματα. Δεν μπορείς να τα αναγκάσεις να προσαρμοστούν στη δική σου ιδέα. Π.χ. μπορείς να στήσεις μια κατάσταση, αλλά στη συνέχεια πρέπει να αντιμετωπίσεις αυτό που υπάρχει. Ο εξωτερικός κόσμος είναι πάντοτε μεγαλύτερος από αυτό που μπορείς να φανταστείς.
Προσπαθείς, λοιπόν, να επιλέξεις από τις πληροφορίες και τις καταστάσεις που βρίσκονται μπροστά σου και να αντιδράσεις μέσα στον χρόνο που διαθέτεις. Σε κάθε συνεδρία συνυπάρχουν πολλοί παράγοντες, ο χρόνος, οι ιδέες μου, αυτό που πραγματικά συμβαίνει, οι αλλαγές στο φως, ο τρόπος με τον οποίο κάποιος κινείται ή αλλάζει θέση. Ένας άνθρωπος, όταν καθίσει και βολευτεί, μπορεί να μοιάζει εντελώς διαφορετικός από τον τρόπο με τον οποίο τον είχες αρχικά φανταστεί. Σε αυτή τη φάση πρέπει να αποφασίσεις αν θα ακολουθήσεις αυτή την αλλαγή ή αν θα αλλάξεις εντελώς τη δική σου προσέγγιση.
Όσο επιστρέφεις στη μορφή, βέβαια, ανακαλύπτεις σχέσεις που δεν είχες αντιληφθεί προηγουμένως. Τον τρόπο που είναι φτιαγμένο το σώμα κάποιου, πώς κρατά το κεφάλι του, πώς κοιτάζει. Μέχρι την 3η, 4η ή 5η συνεδρία, όταν τελικά ο άνθρωπος αρχίζει να χαλαρώνει, μπορεί να φαίνεται διαφορετικός. Αρχίζεις να ανακαλύπτεις πώς συνδέονται μεταξύ τους τα διαφορετικά σχήματα, τι είναι σημαντικό και τι όχι και προσπαθείς να κρατήσεις αυτό που είναι ουσιώδες για τον συγκεκριμένο άνθρωπο. Αν χρειαστούν 10, 15 ή 20 ημέρες, τα πράγματα προφανώς θα αλλάξουν. Όσο περισσότερο κοιτάζεις και αναλύεις κάποιον, τόσο περισσότερα ανακαλύπτεις.
Στην αρχή υπάρχει ένα στάδιο γνωριμίας, βάζεις τις μεγάλες φόρμες, αποφασίζεις πού θα τοποθετηθούν τα πράγματα, ποια είναι τα μήκη και οι αναλογίες, τι ευθυγραμμίζεται με τι. Παρατηρείς πώς ενώνονται τα σχήματα. Όταν, όμως, αρχίσεις να δουλεύεις πραγματικά πάνω σε μια περιοχή, τότε ανακαλύπτεις κάτι στον χαρακτήρα ή στην εμφάνιση του ανθρώπου που προηγουμένως δεν είχες δει με αυτό τον τρόπο. Ξαφνικά παρατηρείς τα φρύδια, τα ζυγωματικά, τους ώμους, μια διαφορετική ευθυγράμμιση. Επειδή επιστρέφεις συνεχώς στο ίδιο πρόσωπο, αρχίζεις να βλέπεις πράγματα που προηγουμένως δεν έβλεπες.
{TEXT BOLD}Πώς επιλέγεις τους ανθρώπους που ποζάρουν για σένα;{TEXT BOLD}
Είναι άνθρωποι που έχω γνωρίσει και μου φάνηκαν ενδιαφέροντες. Είναι ενδιαφέροντες ως χαρακτήρες και προσωπικότητες, αλλά νομίζω ότι αυτό εκφράζεται και μέσα από τη σωματική τους παρουσία. Τους επιλέγω για κάποια χαρακτηριστικά που θεωρώ ότι θα ήταν ενδιαφέρον να αντιμετωπίσω ζωγραφικά. Σε διαφορετικούς ανθρώπους με ενδιαφέρουν διαφορετικά πράγματα. Κάποιος μπορεί να έχει πιο αιχμηρά χαρακτηριστικά, κάποιος άλλος να αποπνέει κάτι πιο απαλό. Συχνά δεν το σκέφτομαι καν εκ των προτέρων. Μπορεί απλώς να δω κάποιον σε μια κοινωνική περίσταση και να μου γεννηθεί η ιδέα.
Για παράδειγμα, στον τελευταίο πίνακα, με το ζευγάρι στον καναπέ, τον Απόστολο και τη Χριστίνα, είχα αρχίσει να κάνω διάφορες μελέτες του Απόστολου περίπου δύο χρόνια πριν δημιουργήσουμε τον πίνακα, επειδή έβρισκα ενδιαφέρουσα τη φυσιογνωμία του, όπως και της Χριστίνας. Είναι ζευγάρι και μερικές φορές μάλιστα συντονίζουν και τα ρούχα τους. Πηγαίνουν σε πολλά εγκαίνια εκθέσεων και εκείνη είναι σχεδιάστρια μόδας. Σκέφτηκα, λοιπόν, ότι θα είχε ενδιαφέρον να τους βάλω μαζί στον ίδιο καμβά. Όταν μιλούσαμε γι' αυτό, βρισκόμασταν στο διαμέρισμά τους. Η Χριστίνα μας σέρβιρε τσάι, κέικ και μπισκότα, κάτι αρκετά βρετανικό, και κάθονταν στον καναπέ. Θυμάμαι ότι ήταν καλυμμένος με λευκό ύφασμα. Και σκέφτηκα, «ίσως αυτό να είναι». Ίσως αυτή να είναι η σκηνή. Στη συνέχεια, τη στήσαμε εδώ στο στούντιο. Βρήκα έναν καναπέ που μου άρεσε και μπορούσε να λειτουργήσει και έτσι ξεκίνησε ο πίνακας.
Φέρνω ό,τι χρειάζομαι, τίποτα ιδιαίτερα ασυνήθιστο. Αρκετοί από αυτούς τους πίνακες συγκλίνουν, επίσης, με ιδέες που είχα στα χαρακτικά μου. Τα τελευταία χρόνια ασχολούμαι αρκετά με τη χαρακτική. Σε ένα από τα έργα, για παράδειγμα, υπάρχει η γεωμετρία του δαπέδου. Σκέφτηκα ότι θα είχε ενδιαφέρον να χρησιμοποιήσω τα πλακάκια που έχουμε στο στούντιο και να είμαι πιστός όχι μόνο στη γεωμετρία τους, αλλά και στην ιδιαίτερη υφή κάθε πλακιδίου, με έναν ενοποιημένο όμως τρόπο.
Σκεφτόμουν πώς θα αντιμετώπιζα το μοτίβο αν το δούλευα ως χαρακτικό, πώς θα το ανέλυα σε επίπεδα χρώματος και περάσματα, και στη συνέχεια προσπάθησα να φανταστώ πώς θα μπορούσε αυτό να λειτουργήσει στη ζωγραφική. Έτσι, κάποιες φορές «κινούμαι» ανάμεσα στις τεχνικές, σκέφτομαι πώς θα έμοιαζε κάτι ζωγραφικό ως χαρακτικό ή πώς θα μπορούσε κάτι από τη χαρακτική να λειτουργήσει μέσα σε έναν πίνακα.
Ανάμεσα στα έργα βρίσκεται και μία αυτοπροσωπογραφία σου. Πώς προέκυψε η ιδέα να πειραματιστείς με τον εαυτό σου ως θέμα;
Νομίζω ότι για πολλούς καλλιτέχνες η αυτοπροσωπογραφία είναι μια στιγμή κατά την οποία θέλουν να πειραματιστούν με κάτι ή να ωθήσουν μια ιδέα λίγο παραπέρα. Είσαι, ουσιαστικά, το πιο εύκολα διαθέσιμο μοντέλο για τον εαυτό σου. Όχι απαραίτητα το ευκολότερο μοντέλο για να κοιτάξεις και να προσπαθήσεις να καταλάβεις, αλλά σίγουρα το πιο διαθέσιμο. Μπορείς να δώσεις στον εαυτό σου 5 συνεδρίες, 15 ή 25, αν χρειάζεται. Δεν κάνω πολλές αυτοπροσωπογραφίες, αλλά κάθε μερικά χρόνια επιστρέφω στον καθρέφτη. Φυσικά αλλάζω κι εγώ με τον χρόνο και κάθε φορά δοκιμάζω κάτι διαφορετικό.
Ένα από τα σχέδια, το οποίο ήταν από τα πρώιμα έργα και νομίζω ότι οδήγησε αργότερα σε αυτή τη σειρά, έδειχνε απλώς το κεφάλι μου απομονωμένο. Με ενδιέφερε η φόρμα, ο τρόπος με τον οποίο θα τοποθετούσα το φως, καθόμουν μάλιστα δίπλα σε ένα παράθυρο. Αυτό με οδήγησε στην ιδέα να παίξω περισσότερο με τη γεωμετρία, πλαισιώνοντας τον εαυτό μου μέσα στον καθρέφτη. Υπήρχε ένα τραπέζι μπροστά μου και μου αρέσει ο τρόπος με τον οποίο τέτοια στοιχεία μπορούν να οδηγήσουν το βλέμμα μέσα στην εικόνα. Το ίδιο συμβαίνει όταν τα πόδια ακουμπούν πάνω σε ένα σκαμνί. Μου αρέσει αυτή η μικρή «διαδρομή» που σε οδηγεί μέσα στη σκηνή και στη συνέχεια σου αποκαλύπτει τη μορφή που βρίσκεται μέσα στην εικόνα. Για δύο χρόνια περίπου είχα την ιδέα να κάνω αυτή την αυτοπροσωπογραφία ως ελαιογραφία. Στο τέλος εγκατέλειψα αυτή την ιδέα και το έργο έγινε σχέδιο και χαρακτικό. Παρ' όλα αυτά, ασχολήθηκα με τις ίδιες ιδέες, τη φόρμα, τη γεωμετρία, το φως και, ιδιαίτερα στο χαρακτικό, την υφή.
Πώς λειτουργεί η ιδέα όταν ζωγραφίζεις τον εαυτό σου μέσα από τον καθρέφτη; Πρέπει συνεχώς να μετακινείσαι ανάμεσα στον καθρέφτη και στο έργο;
Ναι. Συνήθως βρίσκεις κάποια σημεία αναφοράς, το ίδιο κάνω και με τα μοντέλα. Μερικές φορές βάζω σημάδια με ταινία για το πού πρέπει να στέκονται, προς τα πού κοιτούν ή πού βρίσκομαι εγώ. Αν ο πίνακας είναι αρκετά μεγάλος, μπορεί να πλησιάσω περισσότερο για να δουλέψω μια περιοχή και να απομακρυνθώ για κάποια άλλη. Όταν δουλεύεις με καθρέφτη, μετά από λίγο αναγνωρίζεις αν έχεις γείρει λίγο περισσότερο, αν καμπουριάζεις ή αν έχει αλλάξει η έκφρασή σου. Πρέπει να τη διατηρείς λίγο πολύ σταθερή. Στην πραγματικότητα κάνεις κάτι παρόμοιο με αυτό που συμβαίνει όταν δουλεύεις με ένα ζωντανό μοντέλο. Κοιτάζεις, συγκρατείς κάτι στη μνήμη σου και μετά το βλέμμα σου φεύγει από το θέμα και πηγαίνει στον πίνακα. Υπάρχει αυτό το μικρό κενό, κατά το οποίο πρέπει να σκεφτείς: «Εντάξει, αυτό ήταν που ήθελα να κάνω». Ιδιαίτερα όταν δουλεύω σε μεγάλους πίνακες από απόσταση, κοιτάζω κάτι και σκέφτομαι «νομίζω ότι το κατάλαβα». Το ζωγραφίζω, κάνω ένα βήμα πίσω και συγκρίνω: «Έκανα πράγματι αυτό που ήθελα;». Η διαδικασία με τον καθρέφτη δεν είναι τόσο διαφορετική.