Η Κύπρος είναι αδιαμφισβήτητα μία ιδιάζουσα περίπτωση χώρου δημιουργίας για έναν καλλιτέχνη. Είναι η χώρα με την τελευταία διαιρεμένη πρωτεύουσα, με μια πολιτιστική κληρονομιά που απλώνεται στην Ιστορία, με δική της διάλεκτο και κουλτούρα, κάτι που μεταφράζεται στην τοπική κοινότητα και καλλιτεχνική σκηνή. Πώς φαίνεται όμως η Κύπρος μέσα από τα μάτια ενός τρίτου που πρώτη φορά βρίσκεται στο νησί; Πέντε καλλιτέχνες, από διάφορες γωνιές του πλανήτη και διαφορετικές καλλιτεχνικές πρακτικές, βρέθηκαν στην Κύπρο για έναν μήνα με σκοπό να μάθουν την ιστορία της, να εξερευνήσουν τη διαίρεση και μέσα από τις εμπειρίες τους στο σήμερα να δημιουργήσουν κάτι καινούργιο, κουβαλώντας ο καθένας και η καθεμία τη δική τους προσωπική ιστορία.
Ο Θάνος, η Μπέλα, η Ντάρια, ο Άντο και η Χουλιέτα διηγούνται στο «Π» τις εμπειρίες τους τον τελευταίο μήνα και πώς η δημιουργική τους διαδικασία επηρεάστηκε από το προφίλ του νησιού και ταυτόχρονα ανοίγουν ένα παράθυρο για τη ζωή τους στις χώρες τους. Οι τέσσερις πρώτοι συμμετέχουν στο Art Residency «Deconstruct the Division», ενώ η Χουλιέτα κάνει την έρευνά της πάνω στη νεκρή ζώνη.
Αθανάσιος (Θάνος) Αλεξόπουλος: Είναι από τη Θεσσαλονίκη αλλά ζει και εργάζεται τα τελευταία 20 χρόνια στο Μιλάνο, όπου δουλεύει με τη φωτογραφία και τα βίντεο για να φτιάχνει εκθέσεις, με έμφαση τη μνήμη και τον χωροχρόνο.
Μπέλα Πογοσιάν: Γεννήθηκε και μεγάλωσε στη Ρωσία, ζει και εργάζεται όμως τα τελευταία χρόνια στον τόπο καταγωγής της, την Αρμενία. Συλλέγει ήχους και χρώματα από διάφορα μέρη και τα μετατρέπει σε πολυμορφικά εικαστικά έργα.
Ντάρια Ρομανένκο: Έρχεται από την Ουκρανία, ζει στο Πέργαμο της Ιταλίας από μικρό παιδί και εργάζεται ως ξεναγός. Στον ελεύθερό της χρόνο αξιοποιεί τη ζωγραφική αλλά και τα εργόχειρα στην τέχνη της, την οποία περιγράφει ως πολιτική, με θεματικές που απλώνονται στην εθνική ταυτότητα και τις παραδόσεις.
Άντο Μπραντιμάρτε: Είναι από μια μικρή πόλη της Ιταλίας, όπου φτιάχνει γλυπτά, κυρίως μεγάλης κλίμακας, που κοσμούν την πόλη. Μέσα από τα έργα του επιχειρεί να καταγράψει και να διατηρήσει τις αρχαίες τεχνικές και υλικά, με κεντρικό θέμα επίσης τη μνήμη και τον χωροχρόνο.
Χουλιέτα Ρέγιες: Έρχεται από τη μακρινή Παταγονία στην Αργεντινή, ενώ τα τελευταία δύο χρόνια ζει νομαδικά και έχει περάσει από τη μισή ευρωπαϊκή ήπειρο και το Μαρόκο, δουλεύοντας ως εθελόντρια. Ξεκίνησε ως ηθοποιός και θεατρική συγγραφέας, πλέον όμως μαζεύει υλικό για να γράψει βιβλία με κεντρικό θέμα τα εγκαταλελειμμένα τοπία και την ιστορία που κουβαλούν στο πλαίσιο μιας μυθιστορηματικής αφήγησης.
Τι ήταν αυτό που σας τράβηξε στην Κύπρο;
Θ: Η θεματική του πρότζεκτ και η ιδιαιτερότητα της χώρας. Είχα τεράστια περιέργεια να καταλάβω πώς επηρεάζει την καθημερινότητα.
Μπ: Η Κύπρος είναι ένα ενδιαφέρον μέρος με τεράστια ιστορία και κληρονομιά. Παρ' όλο που δεν το γνώριζα αρχικά, έχει τεράστια αρμενική κοινότητα και η δουλειά μου στο Γερεβάν αφορά την Αρμενική Διασπορά.
Ντ: Ήθελα να αφοσιωθώ σε ένα διαφορετικό πολιτικό πρόβλημα από της Ουκρανίας, και εδώ βλέπω πως ενώ οι δυναμικές μιας σύγκρουσης είναι παρόμοιες, ταυτόχρονα δεν συγκρίνονται. Ήθελα κυρίως να επεκτείνω τη δουλειά μου.
Α: Με τράβηξαν οι διαφορετικές διαδικασίες και τα υλικά. Για παράδειγμα, χρησιμοποίησα κόκκινο χώμα από την Ξυλοφάγου για να φτιάξω πηλό. Στην Ιταλία είμαστε πολύ παραδοσιακοί και δύσκολα ένας τεχνίτης θα αξιοποιήσει καινούργιο υλικά. Είμαι σίγουρος ότι θα πάρω κάτι πίσω μαζί μου.
Χ: Η δουλειά μου ξεκινά από τον χώρο, για αυτό ήθελα να έρθω στην Κύπρο και να περπατήσω τη νεκρή ζώνη. Στην Αργεντινή είχα μετακομίσει στον χώρο ενός παλιού στρατιωτικού εργοστασίου το οποίο χρησιμοποιείτο ως χώρος βασανιστηρίων από τη χούντα του Βιδέλα, στο πλαίσιο ενός κυβερνητικού προγράμματος για αποκατάσταση της περιοχής. Αυτή η εμπειρία με έκανε να αλλάξω εντελώς τον τρόπο που αντιμετωπίζω τη δημιουργία.
Πώς είναι να είσαι καλλιτέχνης στη χώρα που ζεις;
Θ: Στο Μιλάνο, η τέχνη είναι πολύ ανεπτυγμένη, κυρίως για εμπορικούς και διάσημους καλλιτέχνες, αλλά για τους ανερχόμενους δεν είναι και τόσο εύκολο. Ναι, η έμπνευση είναι παντού, όμως και ο ανταγωνισμός είναι τεράστιος και η πόλη γίνεται χαοτική.
Μπ: Μοιράζω τον χρόνο μου μεταξύ Γερεβάν και μιας ορεινής πόλης, που είναι εκ διαμέτρου αντίθετα. Το Γερεβάν είναι πιο δραστήριο και η καλλιτεχνική κοινότητα είναι μεγαλύτερη, ενώ στα ορεινά έχεις πιο κλειστές κοινότητες που δύσκολα σε ενσωματώνουν. Κατάφερα όμως να ανοίξω μια γκαλερί στο σπίτι μου εκεί.
Ντ: Εγώ δεν έχω καταφέρει ακόμα να βιοπορίζομαι αποκλειστικά από την τέχνη μου και δουλεύω με μεγάλα έργα τέχνης (installations), τα οποία δεν μπορούν να τοποθετηθούν σε σπίτια. Επίσης η πολιτική τέχνη πιο δύσκολα αγκαλιάζεται από το ευρύ κοινό.
Α: Η πόλη που μένω είναι μικρή (Μάρσικο Νουόβο) και στηρίζει τους καλλιτέχνες. Το 2021 άνοιξα έναν καλλιτεχνικό χώρο στο παλιό εργοστάσιο του παππού μου. Δουλεύω κυρίως με δημόσια έργα μνήμης. Τα πάντα στην κεντρική και νότια Ιταλία μετακινούνται προς τα παράλια, ενώ εγώ ζω στα ορεινά, όπου ο κόσμος και η τοπική Αρχή στρέφονται στην τέχνη και στην κουλτούρα ως στρατηγική. Τα τελευταία 6 χρόνια, η χρηματοδότηση διπλασιάστηκε.
Χ: Στην Αργεντινή οι προκλήσεις είναι πολλές. Παρ' όλο που μετακόμισα στην Κόρδοβα, που είναι η δεύτερη μεγαλύτερη πόλη της χώρας, η χρηματοδότηση βασίζεται σε κρατική υποστήριξη και δεν είναι αρκετή. Μετά από τόσα χρόνια κατάλαβα ότι πρέπει να διαχωρίσω την τέχνη μου από την οικονομική ασφάλεια, κι έτσι προτιμώ να κάνω άλλες δουλειές για να βγάζω λεφτά και να μπορώ να κάνω την τέχνη που θέλω και με εκφράζει.
Πώς σας εμπνέει η Κύπρος στη θεματική της διαίρεσης;
Θ: Η Λευκωσία ειδικά με εντυπωσίασε γιατί είναι πολύ πιο ήρεμη από το Μιλάνο αλλά πολύ ζωντανή, με μεγάλη και δεμένη καλλιτεχνική κοινότητα. Μπορείς να βρεις έμπνευση σε κάθε της γωνία. Με συνεπήρε το πόσες κοινότητες και κουλτούρες συνυπάρχουν, κάτι που δεν περίμενα.
ΜΠ: Η Λευκωσία έχει τη δραστηριότητα μιας μεγάλης πόλης και την ησυχία μιας μικρής, οπότε σου δίνει την ευκαιρία να πάρεις τον χρόνο σου και να την εξερευνήσεις.
Ντ: Η έρευνα είναι πιο κοινωνική και προσπάθησα να μιλήσω με ντόπιους και συνειδητοποίησα πως ενδεχομένως στην Κύπρο να βλέπω το μέλλον της Ουκρανίας. Κατάλαβα πόσο σημαντικό είναι οι δυο πλευρές να γίνουν κατανοητές η μια από την άλλη.
Α: Σοκαρίστηκα μόλις είδα τη νεκρή ζώνη, μετά το συνήθισα. Ενώ δεν ήταν πρώτο μου μέλημα, η διαίρεση με ενέπνευσε να δημιουργήσω κάτι που να ενώνει τις δυο πλευρές.
Χ: Η Κύπρος ξύπνησε πολλές ιδέες μέσα μου, γιατί εκτός από την περιοχή, εξερευνώ και τη μνήμη -που είναι τεράστιο κομμάτι της αργεντίνικης κουλτούρας αλλά και της κυπριακής, πιστεύω. Επίσης ως χαρακτήρας, δεν μου αρέσουν καθόλου τα σύνορα κι έτσι προσπαθώ να κάνω την ίδια διαδρομή και από τις δύο πλευρές της νεκρής ζώνης και συγκρίνω τον κόσμο, το μέρος, τα κτήρια, το περιβάλλον. Είχα την ευκαιρία να μιλήσω με πολύ κόσμο. Αγαπημένη μου ιστορία είναι όταν κατά λάθος βρήκα έναν άντρα του οποίου το πατρικό σπίτι ήταν μοιρασμένο, το μισό σπίτι ήταν μέσα τη νεκρή ζώνη. Μοιράστηκε την ιστορία του μαζί μου και αυτό με συγκίνησε παρά πολύ. Επίσης η περίκλειστη πόλη των Βαρωσίων με επηρέασε. Δεν έχω λόγια να περιγράψω τα συναισθήματά μου. Η ενέργεια της πόλης και η έντονη αστυνομική και στρατιωτική παρουσία σε ταράζουν. Από τη μια είναι παρόμοιο με το εργοστάσιο στην Αργεντινή, από την άλλη είναι ταυτόχρονα και γεμάτο τουρίστες, είναι λες και το μυθιστόρημα γίνεται πραγματικότητα, που είναι πολύ λυπηρό αλλά και δυνατό ταυτόχρονα.
[INFO: Το «Deconstruct the Division» θα πραγματοποιήσει έκθεση στις 12 και 13 Οκτωβρίου 2026 στο Καφενείο Πρόζακ, όπου οι τέσσερις καλλιτέχνες θα παρουσιάσουν τη δουλειά που γεννήθηκε στην Κύπρο].