Οι πρόσφατες ευεργετικές βροχοπτώσεις γέμισαν φράγματα, αναζωογόνησαν πηγές και έδωσαν ξανά στον τόπο μια εικόνα πράσινης ανάσας. Στην Κύπρο, όμως, το νερό δεν είναι απλώς ένα φυσικό αγαθό, αλλά είναι στοιχείο άρρηκτα δεμένο με τη μνήμη, την καθημερινότητα, την αρχιτεκτονική του τοπίου και τις ίδιες τις διαδρομές που χάραξε ο άνθρωπος γύρω του. Κι αν οι βροχές των τελευταίων εβδομάδων γεννούν μια αίσθηση ανακούφισης, η επάρκεια, η διαχείριση και κυρίως η διαφύλαξη του νερού παραμένουν ζητήματα ανοιχτά και επίμονα.
Με αφορμή αυτή τη διαρκή, σχεδόν υπαρξιακή σχέση του τόπου με το νερό, αλλά και τα έργα της που παρουσιάζονται αυτή την περίοδο στην έκθεση Fluid Persistence του NiMAC, συνομιλούμε με την εικαστικό Κυριακή Κώστα. Στη δουλειά της, το νερό εμφανίζεται επίμονα, άλλοτε ως μνήμη, άλλοτε ως υλικό ίχνος, άλλοτε ως πολιτισμικό και πολιτικό ερώτημα, ενώ σταθερά ξεπροβάλλουν ερωτήματα γύρω από το πώς μπορεί να προστατευθεί, να χαρτογραφηθεί και να επανενεργοποιηθεί μέσα στον δημόσιο χώρο.
Ποιο είναι το νήμα της σχέσης σου με το νερό; Ποια είναι η πρώτη ανάμνηση που θυμάσαι
Η μία από τις γιαγιάδες μου είναι από την Πλατανιστάσα και την Άλωνα. Θυμάμαι, όταν πήγαινα τα καλοκαίρια στο χωριό, να ξυπνάω πολύ νωρίς το πρωί και να πηγαίνουμε μαζί με τη γιαγιά να ποτίσει τα περιβόλια της. Ήταν ένα ζήτημα το νερό, γιατί αν της έλεγαν ότι έχει νερό στις 5 το πρωί, τότε έπρεπε εκείνη την ώρα να ξυπνήσει, να πάει να «βλάζει» (να εκτρέπει το νερό) και έπρεπε να ξεκλειδώνει το ένα αυλάκι για να έρθει το νερό στο δικό της. Ήταν μια ολόκληρη διαδικασία που με γοήτευε πάρα πολύ, παρόλο που γινόταν ξημερώματα. Και θυμάμαι και τους καβγάδες στο χωριό για το νερό.
Κάποτε ο ένας έκλεβε το νερό του άλλου. Θυμάμαι, όμως, και την άλλη μου τη γιαγιά, η οποία κατάγεται από το Νέο Χωριό Κυθρέας, η μητέρα του πατέρα μου, να μας λέει ιστορίες για το νερό του κεφαλόβρυσου: μύθους και ιστορίες για το νερό. Αυτές είναι μερικές από τις αναμνήσεις μου από τη σχέση μου με το νερό.
Αυτές οι αναμνήσεις από το χωριό είναι πολύ έντονες και βρίσκω ότι συνδέονται πάρα πολύ με την αισθητική μου. Δηλαδή, τα πέτρινα αυλάκια, ο γεωγραφικός τρόπος που χωρίζεται η πόλη για να περνά το νερό. Ειδικά σε ένα χωριό το οποίο είναι σε μικρότερο μέγεθος, σαν μικρογραφία, είναι εύκολο να το αντιληφθείς όταν περπατήσεις αυτή τη διαδρομή μέσα στα χωράφια. Να δεις πώς διαχέεται το νερό.
Πέραν από τη σύνδεσή σου με τα δύο αυτά χωριά, έχεις παρουσιάσει έργο και για τον Φοίνικα, στο Πάφος 2017.
Ήταν ένα χωριό που είχα επισκεφθεί όταν ήμουν μικρή με τον πατέρα μου. Τον ίδιο καιρό, έπαιζε η σειρά The Phoenix στην οποία υπήρχε ένας τύπος, ο οποίος ήταν πολύ δυνατός και έβρισκε λύσεις σε όλα τα προβλήματα. Οπότε, ταύτισα το χωριό με τον μύθο του Φοίνικα. Όταν ήρθε, λοιπόν, η πρόταση από το Πάφος 2017 ήταν μία ευκαιρία να αναδειχθεί το χωριό. Είναι ένα τουρκοκυπριακό χωριό, χτισμένο πάνω σε ένα φράγμα, αυτό του Ασπρόκρεμμου. Εγκαταλείφθηκε πριν το 1974 και το φράγμα έγινε μετά. Όταν πήγα εκεί και άρχισα να διαβάζω την ιστορία του, προέκυψαν τα ερώτηματα: τι γίνονται τα χωριά όταν εγκαταλείπονται; Οι ιστορίες τους; Και πώς τις καταγράφεις για να «τοποθετηθούν» σε ένα μουσείο;
Σκέφτηκα λοιπόν, να πάρουμε τα δεδομένα που βρήκα για τον Φοίνικα. Πληροφορίες, δηλαδή, για τα πετρώματα, την αρχιτεκτονική, τις καιρικές συνθήκες, τι παρήγαγαν, ιστορίες και διάφορα άλλα δεδομένα. Αυτά τα εντάξαμε, σε συνεργασία με το Τμήμα Προγραμματιστών του Πανεπιστημίου Frederick, σε ένα πρόγραμμα που δημιουργήσαμε, το οποίο αναγεννά άλλα στοιχεία -όπως αναγεννιέται ο Φοίνικας μέσα από τη στάχτη του. Ο αλγόριθμος μας έδωσε σχήματα τα οποία είχα εντάξει με τη σειρά μου στο έργο. Το έργο είχε ως βάση τον αλγόριθμο, λοιπόν. Όσο γύψο, χαλκό, σίδερο, έδειχναν τα μαθηματικά του αλγορίθμου, τόση ήταν και η σύστασή τους στο έργο. Π.χ. στον Φοίνικα, φύτευαν βαμβάκι, έτσι έφτιαξα ένα μέρος του με βαμβάκι. Ένα άλλο μέρος του, έγινε με βάση ένα κομμάτι σουβά που βρήκα σε ένα σπίτι. Στην παρουσίαση του έργου, άφησα γάντια και το κοινό μπορούσε να τα φορέσει και να παρατηρήσει τα αντικείμενα, να αλλάξει τη μορφή του έργου – όπως ο Φοίνικας.
Στο έργο σου, πότε εντοπίζεις το νερό ως αναφορά;
Από πολύ νωρίς και χωρίς να το κατανοήσω, βρισκόταν με κάποιο τρόπο μέσα στα έργα και πριν από την έρευνά μου για τις πηγές και τις κρήνες της Λευκωσίας [2015], στην οποία το νερό λαμβάνει κεντρικό ρόλο. Π.χ. Στο Depth or Surface [2011]. Ήταν ένα τεράστιο project, όπου παρουσιάζει μία απεικόνιση ανθρώπων που πέφτουν στο νερό, στη θάλασσα για να πιάσουν τον σταυρό. Νιώθω ότι το νερό ως αναφορά, βρίσκεται σε πολλά από τα έργα μου, π.χ. στο έργο μου Near - far που έγινε στο πλαίσιο Terra Mediterranea - In Crisis, το 2012, και παρουσιάστηκε αρχικά στο NiMAC. Πριν να εξελιχθεί και να είναι αυτό που παρουσιάστηκε στο Casts of the Island, το 2024, ως μέρος της συλλογής του Νίκου Παττίχη, [δείχνει σε φωτογραφίες], βλέπεις υπήρχαν αποτυπώσεις ατόμων που πλένουν πιάτα, ένα τηλέφωνο ντουζιέρας. Στη σειρά Presence in Absence [2006-2010], υπάρχει ένα έργο, το Νερό, στο οποίο ξεπροβάλλει επιθετικά ένα σιντριβάνι από την καρδιά του μνημείου Ελευθερίας στο κέντρο της Λευκωσίας. Σε ένα άλλο βίντεο της ίδιας σειράς, το waterways series, δημιουργούνται ύδατινες ροές. Ακόμη, στο United States of Europe [2011-2014], το οποίο ταξίδευε για τέσσερα χρόνια σε διάφορες χώρες της Ευρώπης, είχα φτιάξει ένα έργο όπου βλέπεις το άγαλμα του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ’, στην Αρχιεπισκοπή, να πνίγεται μέσα σε νερό. Το project αυτό δημιουργήθηκε σε μία φάση που είχαμε έλλειψη νερού και μας το έκοβαν. Αναφορές υπάρχουν και σε άλλα έργα της ίδιας σειράς, όπως και σε επόμενα έργα. Είναι κάτι, λοιπόν, που με απασχολούσε πριν από τη μεγάλη έρευνα του 2015 και με ενδιαφέρει ακόμη.
Πώς ξεκίνησε η έρευνα του 2015 για τη χαρτογράφηση των πηγών και κρηνών της Λευκωσίας;
Άρχισε από πριν. Περπατούσα πολύ εκείνη την περίοδο και στους περιπάτους μου, φωτογραφίζω διάφορα σημεία της πόλης. Χωρίς να είμαι φωτογράφος, απαθανατίζω στιγμές, λεπτομέρειες και στοιχεία της πόλης. Είναι μία καταγραφή, δημιουργώ, ας πούμε, ένα αρχείο για την πόλη. Συνειδητοποίησα, λοιπόν, ότι είχα πολλές φωτογραφίες με βρύσες, κρήνες, σιντριβάνια ανενεργά, πηγές… παρακολουθούσα το έδαφος κτλ. Οπότε, σκέφτηκα να αρχίσω να στέλνω επιστολές στον τότε δήμαρχο, τον Κωνσταντίνο Γιωρκάτζη, ο οποίος ήταν πάρα πολύ υποστηρικτικός, για να τις προστατεύσουμε και να τις ενεργοποιήσουμε. Βρίσκαμε χρηματοδότηση και κάποιες που ήταν χαλασμένες, αρχίσαμε να τις φτιάχνουμε και να τις ενεργοποιούμε εμείς. Αυτό, πολλές φορές γινόταν και χωρίς να παίρνω άδεια. Είχα ένα κονδύλι από την κ. Φωτεινή Παπαδοπούλου και το Ίδρυμα Λεβέντης, το οποίο με βοήθησε να τα φτιάξουμε. Μετά το κατέγραψα. Ανακάλυψα αυλάκια μέσα στην πόλη και βρήκα υδραυλικές υποδομές μέσα στα εργοστάσια που συνήθως συναντάς σε εξωτερικούς χώρους και μεταφέρονταν στους εσωτερικούς χώρους για να εξυπηρετούν τη βιομηχανία. Ο κόσμος ήταν πολύ πιο πρακτικός σε σχέση με το νερό, για το πώς κινείται το νερό μέσα στους χώρους, πώς έρχεται και πώς φεύγει. Μετά άρχισα να ψάχνω τη σχέση του Κύπριου με το νερό. Πήγα πίσω στους Οθωμανούς, στην κατεχόμενη Λευκωσία, στους τουρκομαχαλλάδες - εκεί, αντιλήφθηκα ότι πρόσεχαν περισσότερο το νερό στις πλατείες και στις βρύσες τους, ήταν ενεργές. Όταν τις κατέγραψα όλες, προσπάθησα να βρω ένα κονδύλι για να τις προστατεύσουμε. Εκδόθηκε το βιβλίο για την αρχιτεκτονική του νερού στην Κύπρο, τόσο στην κατεχόμενη όσο και στην ελεύθερη Λευκωσία, και έγινε και μία έκθεση στο Point. Παράλληλα, είχα φτιάξει ποτίστρες για τα ζώα σε διαφορετικά σημεία μέσα στην πόλη. Κάποια από αυτά, υπάρχουν ακόμη.
«Innovative flow solutions» [2019]. Ένα ακόμη πρότζεκτ επιδιορθώσεων;
Ναι, εντόπιζα τοίχους, δρόμους και άλλα σημεία της πόλης που μπορούσαν να φτιαχτούν και το κάναμε, και πάλι με κονδύλι από το Ίδρυμα Λεβέντης. Η έκθεση είχε υλικό από όλη αυτή τη διαδικασία των επιδιορθώσεων, ενώ αφορμή για να γίνει ήταν η φθορά του πέτρινου τοίχου του οικήματος του φυτωρίου, όπου έγινε η έκθεση. Στο site μου, μπορείς να βρεις αλληλογραφία αλλά και φωτογραφίες από τους μάστρους που με βοηθούσαν. Ήταν σημαντική η συμβολή τους. Ο πατέρας μου ήταν εργολάβος και ο παππούς μου, ήταν μία οικογένεια τεχνιτών από το Καϊμακλί. Μεγάλωσα, λοιπόν, μέσα σε αυτό το περιβάλλον, γύρω από ανθρώπους που έφτιαχναν ταράτσες και έχτιζαν σπίτια.
Η έκθεση ήταν ένας τρόπος να στρέψω την προσοχή στο οίκημα και τη συντήρησή του γιατί αποτελεί ένα διατηρητέο κτίσμα που φέρει την υπογραφή του Νεοπτόλεμου Μιχαηλίδη. Βρήκα χρηματοδότηση για να φτιαχτεί, αλλά έπρεπε να πάρουμε άδεια και έστελνα συνεχώς επιστολές, ωστόσο με αγνοούσαν. Έχτισα έναν νέο τοίχο, λοιπόν, μέσα στο φυτώριο μπροστά από τον φθαρμένο τοίχο. Εκεί περνούσε ο πεδιαίος, γι’ αυτό διαβρώνεται ο τοίχος. Στην ίδια έκθεση είχα παρουσιάσει και ένα έργο με νερό το οποίο ανακοπτόταν, αναδεικνύοντας και αυτή την προσέγγιση. Χρόνια μετά, πέρσι, το πρότζεκτ Άνευ βλάβης ήταν μία υπενθύμιση, μία εικαστική παρέμβαση και ένα κάλεσμα για το οίκημα αλλά και τον δημοτικό κήπο Λευκωσίας. Τα έργα τοποθετήθηκαν ανάµεσα σε φοίνικες, κάκτους και αµµώδη εδάφη σαν «ευγενικές υπενθυµίσεις» ότι τα υπόγεια ρεύµατα επιµένουν να κινούνται ελεύθερα και ότι µέσα στη διάσπαση γεννιέται ο χώρος για µεταµόρφωση.
Μία από τις δεξαμενές της χαρτογράφησης, το 2022 ενεργοποιείται. Πες μας για το πρότζεκτ «Foun[d]ain».
Είναι μία δεξαμενή του 1943 που βρίσκεται σε έναν χώρο στάθμευσης στην περιοχή των δικαστηρίων, την οποία φτιάξαμε και τη γεμίσαμε με νερό μετά από πολλά χρόνια που ήταν ανενεργή. Ξεκίνησε ως μία διαδρομή μέσα στην πόλη που ακολούθησε την πορεία του νερού από την εντός στην εκτός των τειχών Λευκωσία, με τη βοήθεια της Αντιγόνης Μιχαήλ. Αφετηρία ήταν το NiMAC και τελικός σταθμός η δεξαμενή. Πέραν της ενεργοποίησής της, δημιούργησα μερικά έργα τα οποία βάλαμε μέσα στη δεξαμενή. Έφτιαξα επίσης μία εγκατάσταση με φώτα η οποία ήταν πολύ ενοχλητική σε μία προσπάθεια να αναδείξω το πόσο ενοχλούμε οι άνθρωποι. Δυστυχώς, αυτή η δεξαμενή τώρα είναι και πάλι ανενεργή και άδεια. Πάντως, μία ενδιαφέρουσα ιστορία που προέκυψε μέσα από την έρευνά μου για τον χώρο είναι ότι, μέχρι τότε ανήκε στη Βασίλισσα - τώρα ανήκει στον Δήμο.
Προσεγγίζεις και το περιβάλλον της θάλασσας, έναν άλλο υγρότοπο με το έργο «As the rock wears out» [2017].
Το είχα δείξει στη Λεβέντειο εκείνο το έργο. Στην ουσία, είναι χαράγματα από φωτογραφίες που έβγαζα κατά καιρούς. Η Λεβέντειος μου ζήτησε να συμμετάσχω σε μία έκθεση για την Αφροδίτη, ωστόσο δεν είχα ασχοληθεί ποτέ. Έτσι, τους είπα ότι με ενδιέφερε ο βράχος της Αφροδίτης. Μου έκανε εντύπωση ότι υπήρχαν άτομα που κάθονταν εκεί και χάρασσαν την αγάπη τους ή άλλα σχήματα κτλ. Έψαξα στο αρχείο μου, λοιπόν, και βρήκα όλες αυτές τις φωτογραφίες με τα χαράγματα. Ήταν πολλές και διαφορετικές κάθε φορά, τα χαράγματα χάνονταν κάθε φορά. Πήρα λοιπόν μερικά σχήματα και δημιούργησα ανάγλυφες πέτρες. Είναι μία επίπονη διαδικασία που χρειάζεται και αρκετό χρόνο. Στη Λεβέντειο, όμως, άφησα στο πλάι του έργου κόλλες χαρτιού και το κοινό είχε την ευκαιρία να δημιουργεί νέα τυπώματα. Κάπως έτσι, σιγά - σιγά, οι ανάγλυφες πέτρες που έφτιαξα εγώ, είχαν την ίδια τύχη με τον βράχο - όσο το κοινό δημιουργούσε τα δικά του τυπώματα, οι πέτρες διαλύονταν.
Για κάποιες ώρες, ωστόσο, το έργο σκεπαζόταν, προστατευόταν και παρουσιαζόταν αλλιώς στο κοινό. Στο τέλος της έκθεσης, κάναμε μία εκδήλωση και μιλήσαμε για τη συνθήκη της προστασίας και της συγκάλυψης στην τέχνη. Πότε η τέχνη αποκρύπτει και πότε αποκαλύπτει;
Στη συνέχεια κατευθύνεσαι προς τον Ακάμα. Ήταν το έργο «Akamantis» ακόμη μία προσπάθειά σου να καταγράψεις τη φύση, το νερό και τις διαδρομές του τόπου;
Έτσι φαίνεται. Τα έργα στήθηκαν με τρόπο που να δημιουργούν μια διαδρομή που οδηγεί στη θάλασσα και ξεκινά από μία πηγή νερού. Επιπλέον, φτιάξαμε έναν χάρτη με διάφορα σημεία νερού - όπως τα λουτρά της Αφροδίτης, αναμνήσεων, μύθων και φόβων που είχα από τότε που επισκεπτόμουν σε μικρή ηλικία την περιοχή. Φόβοι, όπως τα φτερά νυχτερίδας, μία καταραμένη πηγή, τα φίδια κ.ά. Ήταν ένα σύμπλεγμα ιστοριών. Στην ουσία, έπαιζα με τα διφορούμενα στοιχεία της ιστορίας της περιοχής: το πώς γράφτηκε και πώς άλλαζε αναλόγως του τι διάβαζες. Επομένως, ήθελα να φτιάξω έργα με δύο όψεις. Θέματα, όπως ο φεμινισμός, η οικολογία, η έννοια της φροντίδας και ο μύθος, διαπλέκονται δημιουργώντας μία οργανική ενότητα που εγείρει ερωτήματα και επιτρέπει παράλληλα την ανάδυση διαλόγου, την εναλλαγή συζητήσεων και τον επαναπροσδιορισμό νοημάτων.
Σε εκείνο το πρότζεκτ, παρουσιάζονταν παράλληλα έργα στο Τοπικό Αρχαιολογικό Μουσείο Μαρίου-Αρσινόης, στην Πόλη Χρυσοχούς. Τοποθετήσαμε αρχαιότητες και ιστορικά αντικείμενα που δεν προβάλλονταν στις προθήκες του μουσείου, όπως το καπνιστήρι, που σύμφωνα με τους αρχαιολόγους ξέπλεναν με νερό τους νεκρούς. Είτε τους κεραμικούς κυλίνδρους μέσα από τους οποίους περνούσε το νερό.
Στο μουσείο, επέλεξες να παρουσιαστεί ένα ντοκιμαντέρ του Άλεξ Ιωάννου, το «No drop to the sea». Γιατί;
Το έργο του Άλεξ διερευνά τα τεχνικά επιτεύγματα σχετικά με τις υποδομές νερού που μεταμόρφωσαν τη χερσόνησο του Ακάμα και την περιοχή της Πάφου στα μέσα του 20ού αιώνα. Ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος Γ΄ επινόησε τη φράση «καμία σταγόνα στη θάλασσα», η οποία έγινε το σύνθημα του Τμήματος Ανάπτυξης Υδάτων για ένα φιλόδοξο γενικό σχέδιο για το νερό. Το θεώρησα σημαντικό, λοιπόν, για την περιοχή. Ο κόσμος ήταν απομονωμένος και ταλαιπωρημένος και με την έλευση αυτού του σχεδίου, ήρθε ευμάρεια. Κάποιοι άνθρωποι δούλεψαν πάρα πολύ για την εξοικονόμηση του νερού και πώς το νερό τελικά έφερε ευμάρεια στην περιοχή, για να καλλιεργούν, να χτίζουν και να ζουν πιο σύγχρονα. Το βρήκα συγκινητικό. Σήμερα, γίνεται αρκετή κατανάλωση νερού, άσκοπα, και γίνονται μόνο σπασμωδικές κινήσεις για ενημέρωση. Δεν υπάρχει η ευαισθησία και η συνείδηση να το προστατεύσουμε, π.χ., παλαιότερα, αλλάξαμε την κατεύθυνση των ποταμών.
Σήμερα ένα από τα έργα που φιλοξενούνται αυτή τη στιγμή στην έκθεση Fluid Persistence του NiMAC είναι το Burnt Waters, A Response to Carlos Fuentes. Μίλησε μας γι’ αυτό το έργο…
Στο NiMAC είναι μόνο το κείμενο, όχι το συνολικό έργο. Το έφτιαξα για μια έκθεση που θα πραγματοποιείτο στο Λονδίνο, ωστόσο ήρθε ο κορωνοϊός και έπρεπε το έργο να παρουσιαστεί διαδικτυακά. Το έργο είναι μία απάντηση στον Fuentes, ο οποίος έγραψε ένα βιβλίο με το όνομα «Νερό Καμένο», αλλά καμία σχέση δεν είχε να κάνει με το νερό. Έτσι, αποφάσισα να πιάσω λέξεις που θύμιζαν νερό και να του γράψω μία απάντηση.
Στην είσοδο της έκθεσης, το πρώτο έργο που εμφανίζεται είναι δικό σου, ενώ λίγο μετά εμφανίζεται και ένα δεύτερο.Το πρώτο, στην είσοδο, είναι ένα έργο που παρουσιάζει το νερό να τρέχει σαν βροχή και καταλήγει σε μία δεξαμενή γεμάτη νερό, από ένα σωλήνα ο οποίος επίσης βάζει νερό στη δεξαμενή. Και η όλη διαδικασία ανακυκλώνεται. Αυτό που θέλω να αναδειχθεί είναι πόσο σημαντικό είναι να μαζεύουμε το νερό και να το διαφυλάσσουμε, να μην χάνεται. Είναι ένας τρόπος που χρησιμοποιείται στην Αφρική και θεωρώ ότι πρέπει να αρχίσει να γίνεται και στην Κύπρο. Στο κέντημα, που ακολουθεί πιο μέσα, είναι ένα έργο που εμφανίζει και πάλι ένα συντριβάνι, αλλά ξερό. Με τα χρώματα της φύσης και στην ουσία το κέντημα, μια λεπτεπίλεπτη και δύσκολη δουλειά που χρειάζεται χρόνο, αντικατοπτρίζει τη δυσκολία που έχει η γη να μας δώσει νερό και το πόσο πολύτιμο είναι.