Μια σημαντική αλλά λιγότερο γνωστή σελίδα της ιστορίας της Πάφου αναδεικνύεται μέσα από την έρευνα της Άννας Περικλέους, η οποία καταγράφει τη συμβολή του Γυμναστικού Συλλόγου «Κινύρα» στα πρώτα χρόνια λειτουργίας του. Από την ίδρυσή του, το 1932, ο σύλλογος δεν περιορίστηκε στον αθλητισμό, αλλά εξελίχθηκε σε έναν από τους βασικότερους φορείς πολιτιστικής, πνευματικής και κοινωνικής ανάπτυξης της πόλης, συμβάλλοντας στην υπέρβαση του πνευματικού μαρασμού που χαρακτήριζε την Πάφο στις αρχές του 20ού αιώνα.
Οι απαρχές
Η ανάγκη για έναν οργανωμένο αθλητικό και μορφωτικό φορέα είχε διαφανεί ήδη από το 1898 με την ίδρυση του πρώτου γυμναστικού συλλόγου της πόλης, του «Κόροιβου», από τον εκπαιδευτικό Τηλέμαχο Καλλονά. Παρότι η δράση του υπήρξε σύντομη, άφησε παρακαταθήκη που αξιοποιήθηκε δεκαετίες αργότερα.
Ο «Κινύρας» ιδρύθηκε στις 30 Οκτωβρίου 1932 έπειτα από πρωτοβουλία του λόγιου και νομικού Λοΐζου Φιλίππου, σε συγκέντρωση στο καφενείο του Αλέκου Σωκράτους. Το πρώτο διοικητικό συμβούλιο απαρτιζόταν από γνωστές προσωπικότητες της πόλης, ενώ σημαντική ήταν η αξιοποίηση του κληροδοτήματος του μητροπολίτη Πάφου Ιάκωβου Αντζουλάτου για τη δημιουργία και βελτίωση των αθλητικών εγκαταστάσεων.
Τα επίσημα εγκαίνια πραγματοποιήθηκαν στις 26 Μαρτίου 1933, παρουσία των τοπικών αρχών, με πρόγραμμα που περιλάμβανε χορωδία, μουσικές εκτελέσεις και απαγγελίες, αποτυπώνοντας από την αρχή τον συνδυασμό αθλητισμού και πολιτισμού που θα χαρακτήριζαν τον σύλλογο. Παράλληλα με την αθλητική του ανάπτυξη, που περιελάμβανε ομάδες ποδοσφαίρου, στίβου, γυναικείου χόκεϊ και ναυτικών αγωνισμάτων, ο «Κινύρας» διοργάνωσε τους πρώτους Ναυτικούς Αγώνες της Πάφου, αποκτώντας αναγνώριση από τον Σύνδεσμο Ελληνικών Γυμναστικών και Αθλητικών Σωματείων.
Πολιτιστική άνθηση
Από τους πρώτους κιόλας μήνες λειτουργίας του, ο σύλλογος επένδυσε στην πνευματική καλλιέργεια της τοπικής κοινωνίας. Τον Απρίλιο του 1933 διοργάνωσε μουσικοφιλολογική βραδιά, με κορυφαία στιγμή την παρουσίαση της κωμωδίας «Φοιτητική Ζωή» του Σωτηρίου Καντή. Η επιτυχία της εκδήλωσης οδήγησε στην επανάληψή της στην Πόλη Χρυσοχούς.
Ιδιαίτερη θέση στη δράση του κατείχαν οι διαλέξεις. Από το 1933 εγκαινιάστηκε κύκλος ομιλιών με θέματα που κάλυπταν την ιστορία, την ιατρική, τη θρησκεία, τη φιλοσοφία και τον αθλητισμό. Μεταξύ των ομιλητών ήταν ο Όμηρος Δημητριάδης, ο Σωτήριος Καντής, ο Ν.Σ. Ηλιάδης, ο Λάζαρος Χατζηθεμελής και ο Λοΐζος Φιλίππου, ο οποίος ανέπτυξε θέματα σχετικά με την Αφροδίτη, την ιστορία της Πάφου και τον αθλητισμό.
Το 1934 οι δραστηριότητες επεκτάθηκαν. Οι διαλέξεις πραγματεύονταν θέματα όπως η Ιστορία της Κύπρου, η ελονοσία, η σχέση θρησκείας και επιστήμης, η κυπριακή ποίηση και η δημόσια υγεία. Την ίδια χρονιά πραγματοποιήθηκαν οι Α' Παμπάφιοι Αγώνες, ενώ διοργανώθηκε μουσικοφιλολογική εσπερίδα με ομιλίες, θεατρικά δρώμενα και συμμετοχή της χορωδίας και της ορχήστρας του συλλόγου.
Οι Β' Παμπάφιοι Ναυτικοί Αγώνες συνδυάστηκαν με κυπριακή εορτή που περιλάμβανε διαγωνισμούς παραδοσιακής μουσικής, χορού και τσιαττίσματος, αναδεικνύοντας τη λαϊκή πολιτιστική κληρονομιά. Την ίδια περίοδο πραγματοποιήθηκαν τιμητικές εκδηλώσεις για διακεκριμένους αθλητές και προσωπικότητες της πόλης.
Το 1935 ο «Κινύρας» τίμησε τον ποιητή Δημήτρη Λιπέρτη για τη συμπλήρωση των 70 χρόνων του με πανηγυρική εκδήλωση που περιλάμβανε ομιλίες, απαγγελίες, μουσική και θεατρική παράσταση. Παράλληλα, εγκαινιάστηκε σειρά χειμερινών διαλέξεων αφιερωμένων σε Κύπριους φιλοσόφους και πεζογράφους, με τη συμμετοχή διακεκριμένων επιστημόνων και διανοουμένων.
Το 1936 διοργανώθηκε η πρώτη παλαμική γιορτή στην Πάφο προς τιμήν του Κωστή Παλαμά, ενώ πραγματοποιήθηκαν επιστημονικές διαλέξεις από τον Κώστα Μαρκίδη και τη γιατρό Λουκία Γεωργιάδου, γεγονός ιδιαίτερα σημαντικό για την εποχή, καθώς η παρουσία γυναίκας επιστήμονα στο βήμα ήταν σπάνια.
Κοινωνική προσφορά
Εξίσου σημαντική υπήρξε η κοινωνική δράση του συλλόγου. Τον Οκτώβριο του 1933 ιδρύθηκε Νυχτερινή Σχολή για άπορους εργαζόμενους νέους. Εκεί διδάσκονταν Ελληνικά, Μαθηματικά, Ιστορία, Θρησκευτικά και Αγγλικά από εθελοντές εκπαιδευτικούς που προσέφεραν αφιλοκερδώς τις υπηρεσίες τους. Παράλληλα, δημιουργήθηκε δανειστική βιβλιοθήκη με στόχο την ενίσχυση της φιλαναγνωσίας, ενώ η μουσική παιδεία προωθήθηκε μέσω χορωδίας, μαντολινάτας και της αγοράς ραδιοφώνου, το οποίο αποτελούσε τεχνολογική καινοτομία για την εποχή.
Το 1936 ο σύλλογος διοργάνωσε έκθεση λαϊκής τέχνης με έργα υφαντικής, κεντητικής, ξυλογλυπτικής, ζωγραφικής και ποιμενικής τέχνης. Η πρωτοβουλία στόχευε τόσο στην ανάδειξη της κυπριακής δημιουργίας όσο και στην ενίσχυση των τοπικών τεχνιτών. Την ίδια χρονιά εκδόθηκε ο τόμος «Περί Κυπρίων Φιλοσόφων και Πεζογράφων», στον οποίο συγκεντρώθηκαν οι διαλέξεις του συλλόγου, συνοδευόμενες από βιογραφικά στοιχεία και φωτογραφικό υλικό. Παράλληλα, εγκαινιάστηκε νέα σειρά εγκυκλοπαιδικών διαλέξεων για την εκλαΐκευση της επιστημονικής γνώσης.
Στις αρχές του 1937 η Πάφος φιλοξένησε για πρώτη φορά τους Παγκύπριους Αγώνες, γεγονός το οποίο επιβεβαίωσε την αναγνώριση του έργου του «Κινύρα». Το πρόγραμμα δεν περιοριζόταν στις αθλητικές διοργανώσεις, αλλά περιλάμβανε μουσικοφιλολογικές βραδιές, χορούς, δεξιώσεις και επισκέψεις σε ιστορικά μνημεία της επαρχίας. Κατά τη διάρκεια της ίδιας χρονιάς συνεχίστηκαν οι διαλέξεις για ζητήματα δημόσιας υγείας, ιστορίας, φιλοσοφίας και θρησκείας. Μετά την επιτυχημένη διοργάνωση των αγώνων ακολούθησαν οι Ε' Παμπάφιοι Ναυτικοί Αγώνες και η καθιερωμένη κυπριώτικη γιορτή. Ο θάνατος του Δημήτρη Λιπέρτη οδήγησε επίσης στη διοργάνωση φιλολογικού μνημοσύνου και στην έναρξη νέας σειράς διαλέξεων αφιερωμένων στην κυπριακή ποίηση.
Διαχρονική κληρονομιά
Ο Γυμναστικός Σύλλογος «Κινύρας» δεν υπήρξε απλώς ένα αθλητικό σωματείο, αλλά ένας από τους σημαντικότερους φορείς πολιτιστικής και πνευματικής ανάπτυξης της Πάφου κατά τον Μεσοπόλεμο. Η έρευνα της Άννας Περικλέους καταδεικνύει ότι η δράση του συνέβαλε ουσιαστικά στη διαμόρφωση ενός νέου πνευματικού περιβάλλοντος στην πόλη.
Μέσα από διαλέξεις, θεατρικές παραστάσεις, μουσικές εκδηλώσεις, εκδόσεις και κοινωνικές πρωτοβουλίες, ο σύλλογος πρόσφερε στους κατοίκους δυνατότητες μάθησης, προβληματισμού και συμμετοχής στη δημόσια ζωή. Ταυτόχρονα, συνέβαλε στην προώθηση της λογοτεχνίας, της φιλοσοφίας, της ιστορίας, της επιστήμης και της κοινωνικής ενημέρωσης.
Η αναγνώριση του έργου του υπήρξε ευρεία ήδη από την εποχή της δράσης του. Εφημερίδες της περιόδου τον χαρακτήριζαν πρότυπο πολιτιστικό σύλλογο, ενώ εξέχουσες προσωπικότητες των ελληνικών γραμμάτων, όπως ο Ιωάννης Συκουτρής, είχαν εκφράσει δημόσια την εκτίμησή τους για το έργο του.
Καθοριστικός υπήρξε ο ρόλος του προέδρου Λοΐζου Φιλίππου και των συνεργατών του, οι οποίοι επεδίωκαν συστηματικά τη διεύρυνση των πνευματικών οριζόντων της τοπικής κοινωνίας. Παράλληλα, ο «Κινύρας» διατήρησε στενή σχέση με την κυπριακή παράδοση, προβάλλοντας τα τοπικά ήθη, έθιμα και μορφές λαϊκής έκφρασης.
Η ανάδειξη νέων επιστημόνων και η συμμετοχή γυναίκας γιατρού ως ομιλήτριας φανερώνουν επίσης το προοδευτικό πνεύμα που χαρακτήριζε τη διοίκησή του. Μέσα από αυτές τις πρωτοβουλίες, ο σύλλογος λειτούργησε ως χώρος διαλόγου, εκπαίδευσης και πολιτιστικής δημιουργίας.
Σύμφωνα με την ερευνήτρια, τα πρώτα χρόνια λειτουργίας του ΓΣ «Κινύρα» αποδεικνύουν ότι εξελίχθηκε σε μία από τις σημαντικότερες εστίες πολιτιστικής και πνευματικής ζωής της Πάφου, αφήνοντας μια παρακαταθήκη που εξακολουθεί να αποτελεί πολύτιμο κεφάλαιο της ιστορίας και της πολιτιστικής ταυτότητας της πόλης.