Γράφει ο Γιάννης Πάζουρος

Μια ιστορική αναδρομή στην πορεία του Ριάλτο, από το όραμα των δημιουργών του μέχρι τον αγώνα για να σωθεί από τις μπουλντόζες και να μη μετατραπεί σε χώρο στάθμευσης. Το «δώρο» του Συνεργατισμού στην πόλη της Λεμεσού συνέβαλε καθοριστικά στη μεταμόρφωση της πιο κακόφημης πλατείας της Κύπρου. Σχεδόν έναν αιώνα μετά την ανέγερσή του, θυμόμαστε σημαντικούς σταθμούς στην ιστορία του Ριάλτο, όπως καταγράφονται σε ιστορικά αφιερώματα, αλλά και μέσα από νέα στοιχεία.

Ένα θέατρο που παραλίγο να χαθεί

Υπήρξε μια εποχή που το ιστορικό Ριάλτο, στην καρδιά της Πλατείας Ηρώων, κινδύνευε να χαθεί οριστικά από τον χάρτη της Λεμεσού. Το άλλοτε λαμπρό κινηματοθέατρο, που για δεκαετίες αποτελούσε σημείο συνάντησης και ψυχαγωγίας για χιλιάδες Λεμεσιανούς, είχε εγκαταλειφθεί και η κατεδάφισή του έμοιαζε θέμα χρόνου. Στη θέση του, αντί για θεατρικές παραστάσεις, κινηματογραφικές προβολές και συναυλίες, υπήρχε το ενδεχόμενο να δημιουργηθεί ένας ακόμη χώρος στάθμευσης.

Η ιστορία, ωστόσο, επιφύλασσε διαφορετική εξέλιξη. Μια ομάδα ενεργών πολιτών αρνήθηκε να αποδεχθεί την εξαφάνιση ενός σημαντικού κομματιού της ιστορίας της πόλης και η καθοριστική ανταπόκριση του Συνεργατικού Ταμιευτηρίου Λεμεσού άλλαξαν την τύχη του κτηρίου. Το 1991, το Ταμιευτήριο απέκτησε το εγκαταλελειμμένο Ριάλτο, θέτοντας τις βάσεις για μία από τις σημαντικότερες παρεμβάσεις διάσωσης και επαναχρησιμοποίησης ιστορικού πολιτιστικού χώρου στην Κύπρο.

Τριάντα πέντε χρόνια αργότερα, το Ριάλτο ένε ξανά όλη τη Λεμεσό, που ζήτησε και διεκδίκησε να παραχωρηθεί το Ριάλτο εκεί όπου ανήκει: στους Λεμεσιανούς. Για να γίνει, όμως, αντιληπτή η σημασία της σημερινής εξέλιξης, χρειάζεται μια αναδρομή στην πορεία του θεάτρου και, ιδιαίτερα, στους ανθρώπους που συνέβαλαν ώστε να παραμείνει ζωντανό.

Από το όραμα των αδελφών Χρυσοχού στη χρυσή εποχή

Η ιστορία του Ριάλτο αρχίζει στις αρχές της δεκαετίας του 1930, όταν η Λεμεσός βρισκόταν σε μια περίοδο κοινωνικών και πολιτιστικών αλλαγών. Οι αδελφοί Χρυσοχού, οι οποίοι δραστηριοποιούνταν ήδη στον χώρο του θεάματος μέσω του Θεάτρου Χατζηπαύλου, οραματίστηκαν τη δημιουργία ενός νέου κινηματοθεάτρου, το οποίο δεν θα εξυπηρετούσε απλώς τις ανάγκες της πόλης, αλλά θα ξεχώριζε για τις εγκαταστάσεις και την αρχιτεκτονική του.

Για τον σχεδιασμό του επιλέχθηκε ο γερμανοεβραϊκής καταγωγής αρχιτέκτονας και μηχανικός Μπέντζαμιν Γκίνσμπεργκ, ο οποίος δημιούργησε ένα πρωτοποριακό για τα δεδομένα της εποχής κτήριο. Το νέο κινηματοθέατρο διέθετε μεγάλη σκηνή, πλατεία, εξώστη, μπαλκόνια, καμαρίνια, ακόμη και υπόγειο καπνιστήριο, ένα ιδιαίτερα ασυνήθιστο στοιχείο για την Κύπρο εκείνης της περιόδου.

Τα εγκαίνια πραγματοποιήθηκαν στις 26 Μαρτίου 1933 και σηματοδότησαν την έναρξη μιας νέας εποχής για την ψυχαγωγία στη Λεμεσό. Το Ριάλτο θεωρήθηκε ένας από τους πλέον σύγχρονους κινηματογραφικούς χώρους του νησιού, ενώ η λειτουργία του ενίσχυσε τον χαρακτήρα της Πλατείας Ηρώων ως κέντρου κοινωνικής ζωής.

Για τις επόμενες δεκαετίες, το Ριάλτο δεν ήταν απλώς ένας κινηματογράφος. Ήταν ένας χώρος όπου συναντιούνταν διαφορετικές γενιές Λεμεσιανών και παρακολουθούσαν κινηματογραφικές ταινίες, θεατρικές παραγωγές και μουσικές εκδηλώσεις. Σε μια εποχή κατά την οποία οι επιλογές οργανωμένης ψυχαγωγίας ήταν περιορισμένες, τέτοιοι χώροι διαδραμάτιζαν καθοριστικό ρόλο στην καθημερινότητα της πόλης.

Λίγο πριν ολοκληρωθεί η ανέγερσή του, το Ριάλτο αγοράστηκε από την εταιρεία Ν.Π. Λανίτη, στην οποία το πώλησαν οι αδελφοί Χρυσοχού. Αρχικά ενοικιάστηκε στον Νίκο Κυπριανού και στη συνέχεια τη διαχείρισή του ανέλαβε ο Χριστόφορος Μαλακάσας, ο οποίος ταυτίστηκε για δεκαετίες με τη λειτουργία του. Πέρα από κινηματογραφικές προβολές, το Ριάλτο φιλοξενούσε θεατρικές και μουσικές παραστάσεις, χορωδίες, ποιητικές βραδιές και εκδηλώσεις, καθιστώντας το κτήριο σημείο συνάντησης της πόλης.

Η παρακμή και ο κίνδυνος κατεδάφισης

Η σταδιακή εξάπλωση της τηλεόρασης και, αργότερα, του βίντεο, καθώς και οι κοινωνικές και οικονομικές αλλαγές που ακολούθησαν την τουρκική εισβολή του 1974, επηρέασαν σημαντικά την κινηματογραφική δραστηριότητα στην Κύπρο. Το Ριάλτο δεν αποτέλεσε εξαίρεση. Η προσέλευση μειωνόταν και, στα μέσα της δεκαετίας του 1980, ο ιστορικός κινηματογράφος έκλεισε τις πόρτες του.

Η εγκατάλειψή του συνέπεσε με μια περίοδο κατά την οποία η Λεμεσός άλλαζε ραγδαία. Παλαιά κτήρια κατεδαφίζονταν για να δώσουν τη θέση τους σε νέες οικοδομές, ενώ σημαντικά στοιχεία της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς της πόλης χάνονταν μέσα σε ένα κύμα ανοικοδόμησης. Το Ριάλτο βρέθηκε αντιμέτωπο με αυτή την πραγματικότητα. Η κατεδάφισή του και η αξιοποίηση του χώρου για στάθμευση αποτελούσαν πλέον πραγματικό ενδεχόμενο.

Εκείνη ακριβώς την περίοδο εκδηλώθηκε η κινητοποίη πολιτών της Λεμεσού, οι οποίοι αντιλαμβάνονταν ότι η απώλεια του Ριάλτο δεν θα σήμαινε απλώς την κατεδάφιση ενός παλαιού κινηματογράφου, αλλά την εξαφάνιση ενός σημαντικού τμήματος της συλλογικής μνήμης της πόλης.

Η διεκδίκηση για τη σωτηρία του Ριάλτο συνδέθηκε και με το αίτημα να ανακτηθεί η ίδια η Πλατεία Ηρώων από τους κατοίκους. Όπως προκύπτει από ιστορικό υλικό που περιλήφθηκε στα έγγραφα του Δήμου Λεμεσού για τον αρχιτεκτονικό διαγωνισμό του 2019 για την ανάπλαση της Πλατείας Ηρώων, ήδη από τον Δεκέμβριο του 1990 ο τότε επαρχιακός Σύνδεσμος Πολιτικών Μηχανικών και Αρχιτεκτόνων ζητούσε δημόσια την αναβάθμιση της περιοχής. Στα χρόνια που ακολούθησαν, ο πολιτιστικός όμιλος του Συνεργατικού και άλλοι φορείς διοργάνωναν εκδηλώσεις στην πλατεία, προετοιμάζοντας το έδαφος για την επιστροφή του κοινού.

Οι μαρτυρίες για την ιστορική απόφαση του 1991

Η διάσωση του Ριάλτο δεν ήταν αποτέλεσμα μιας τυχαίας απόφασης. Προηγήθηκε μια οργανωμένη προσπάθεια ανθρώπων της Λεμεσού, οι οποίοι κινητοποιήθηκαν προκειμένου να αποτρέψουν την κατεδάφισή του. Στην προσπάθεια συμμετείχαν προσωπικότητες από την κοινωνική, πολιτική και πολιτιστική ζωή της πόλης.

Μία από τις σημαντικότερες επώνυμες μαρτυρίες προέρχεται από τον πρώην δήμαρχο Λεμεσού Ανδρέα Χρίστου. Σε άρθρο του στον «Φιλελεύθερο» το 2019, αναφέρθηκε στο αδιέξοδο στο οποίο είχαν οδηγηθεί οι προσπάθειες της Επιτροπής Πρωτοβουλίας, καθώς και στην αγωνία ότι το ιστορικό κτήριο θα κατεδαφιζόταν. Σύμφωνα με τη μαρτυρία του, ο Χαμπής Γενεθλίου πρότεινε ως ουσιαστική διέξοδο την αγορά του κτηρίου από το Συνεργατικό Ταμιευτήριο Λεμεσού.

Η πρόταση μεταφέρθηκε στον τότε πρόεδρο της Επιτροπής του Ταμιευτηρίου, Νεόφυτο Ηλία, ο οποίος την υιοθέτησε και την έθεσε προς συζήτηση. Η εισήγηση έγινε αποδεκτή από τη διοίκηση, με τη στήριξη και του τότε διευθυντή Γιαννάκη Παναγιώτου. Προηγούμενο αφιέρωμα του «Πολίτη» το 2019 αναφέρει ως μέλη της τότε διοίκησης τους Νεόφυτο Ηλία, Στέλιο Στερατζιά, Μενέλαο Γεωργίου, Γιαννάκη Πολυκάρπου και Γιώργο Δημητρίου, με διευθυντή τον Γιαννάκη Παναγιώτου.

Η καταγραφή των προσώπων έχει ιδιαίτερη αξία, καθώς αναδεικνύει ότι πίσω από την απόκτηση του κτηρίου υπήρξε μια συγκεκριμένη συλλογική απόφαση, η οποία δεν ήταν αυτονόητη για έναν χρηματοπιστωτικό οργανισμό, παρά τους ισχυρούς δεσμούς του με την τοπική κοινωνία. Μια πρόταση πολιτών βρήκε ανταπόκριση από ανθρώπους που επέλεξαν να αντιμετωπίσουν την πολιτιστική κληρονομιά ως υπόθεση της τοπικής κοινωνίας, αφήνοντας πίσω τους μια σπουδαία παρακαταθήκη.

Η αγορά, τα ποσά και η μαρτυρία του Κίκη Καζαμία

Τον Φεβρουάριο του 1991, το Συνεργατικό Ταμιευτήριο Λεμεσού προχώρησε στην αγορά του εγκαταλελειμμένου κινηματοθεάτρου, βάζοντας τέλος στον άμεσο κίνδυνο κατεδάφισής του. Σύμφωνα με το επίσημο ιστορικό του θεάτρου, το τίμημα της αγοράς ανήλθε στις 170.000 λίρες, ενώ επιπλέον ποσό περίπου 30.000 λιρών διατέθηκε για την αγορά γειτονικού τεμαχίου γης, ώστε να επεκταθούν η σκηνή και τα καμαρίνια του θεάτρου.

Μια ακόμη πολύτιμη μαρτυρία είναι εκείνη του Κίκη Καζαμία, ο οποίος ανέλαβε αργότερα τη γενική διεύθυνση του Συνεργατικού Ταμιευτηρίου. Σε συνέντευξή του το 2019, περιέγραψε τη συμβολή μιας μικρής ομάδας πολιτών στην πρωτοβουλία και αναφέρθηκε στην έγκριση της μεγάλης δαπάνης για την αποκατάσταση από τη Γενική Συνέλευση του Ταμιευτηρίου.

Το Συνεργατικό Ταμιευτήριο Λεμεσού αποφάσισε αρχικά, το 1991, να αγοράσει και να διασώσει το θέατρο. Αργότερα, όμως, έλαβε και την εξίσου ιστορική και καθοριστική απόφαση να διαθέσει εκατομμύρια για την πλήρη αποκατάσταση και επαναλειτουργία του. Η δεύτερη επιλογή απαιτούσε ακόμη μεγαλύτερη οικονομική δέσμευση και στήριξη του εγχειρήματος από τα όργανα του Συνεργατικού Ταμιευτηρίου.

Η παρέμβαση αποκτά ιδιαίτερη σημασία αν ληφθεί υπόψη ότι το Συνεργατικό Ταμιευτήριο Λεμεσού δεν ήταν πολιτιστικός οργανισμός, αλλά χρηματοπιστωτικός θεσμός με ισχυρούς δεσμούς με την τοπική κοινωνία. Είχε ιδρυθεί το 1946 και είχε την πρώτη του έδρα στην ίδια την Πλατεία Ηρώων. Με την απόκτηση του Ριάλτο, επέλεξε να επενδύσει σε έναν χώρο πολιτισμού, αντί να αντιμετωπίσει το κτήριο ως ένα συνηθισμένο ακίνητο προς εμπορική αξιοποίηση.

Οκτώ χρόνια για την αναγέννηση

Η αγορά του Ριάλτο ήταν μόνο η αρχή. Ακολούθησε μια πολυετής προσπάθεια σχεδιασμού, αποκατάστασης και εκσυγχρονισμού, η οποία απαίτησε σημαντικούς οικονομικούς πόρους. Το 1994 προκηρύχθηκε αρχιτεκτονικός διαγωνισμός, το 1996 προχώρησε η διαδικασία των προσφορών και το 1997 άρχισαν οι εργασίες αποκατάστασης. Τα αρχιτεκτονικά σχέδια του νέου θεάτρου εκπόνησε ο Θέμης Θεμιστοκλέους.

Η συνολική δαπάνη για την αποκατάσταση και τον εξοπλισμό του Ριάλτο έφθασε τα 2,5 εκατομμύρια λίρες, ποσό τεράστιο για την τότε εποχή. Η επένδυση συνοδεύτηκε από τη συνειδητή επιλογή να χρησιμοποιηθεί το Ριάλτο ως χώρος πολιτισμού και όχι ως περιουσιακό στοιχείο που θα απέφερε κέρδη στο Συνεργατικό.

Υπεύθυνος για την υλοποίηση του έργου ορίστηκε ο Γιαννάκης Πολυκάρπου, μέλος της Επιτροπής του Ταμιευτηρίου και γνωστός πολιτιστικός παράγοντας της Λεμεσού. Ο ίδιος διαδραμάτισε πρωταγωνιστικό ρόλο στην αποκατάσταση και υπήρξε ο πρώτος πρόεδρος της εταιρείας Θέατρο Ριάλτο. Στη συνέχεια, σημαντική ήταν και η συμβολή της διοίκησης, με τον Λώρη Λυσιώτη στην προεδρία της Επιτροπής και τον Κίκη Καζαμία στη γενική διεύθυνση από το 1997.

Το έργο δεν αφορούσε απλώς μια ανακαίνιση. Στόχος ήταν η δημιουργία ενός πλήρως λειτουργικού πολιτιστικού χώρου, ικανού να φιλοξενεί σύγχρονες θεατρικές, μουσικές και κινηματογραφικές παραγωγές, με σεβασμό στην ιστορική φυσιογνωμία του κτηρίου. Η παρέμβαση επεκτάθηκε και πέρα από αυτό, καθώς το Συνεργατικό Ταμιευτήριο παραχώρησε ακόμη 70.000 λίρες στον Δήμο Λεμεσού για τη βελτίωση της κακόφημης Πλατείας Ηρώων, συντασσόμενο πλήρως με το αίτημα να αποδοθεί η πλατεία στους Λεμεσιανούς.

15 Μαΐου 1999: Η αυλαία ανοίγει ξανά

Στις 15 Μαΐου 1999, οκτώ χρόνια μετά την αγορά του από το Συνεργατικό Ταμιευτήριο Λεμεσού, το Ριάλτο άνοιξε ξανά τις πόρτες του. Η επαναλειτουργία του αποτέλεσε ένα από τα σημαντικότερα πολιτιστικά γεγονότα εκείνης της περιόδου. Τα εγκαίνια πραγματοποιήθηκαν με το λυρικό έργο «Ηλέκτρα» του Μίκη Θεοδωράκη, ο οποίος βρέθηκε στη Λεμεσό για την ιστορική βραδιά. Ανάμεσα στους προσκεκλημένους ήταν και ο Κύπριος σκηνοθέτης Μιχάλης Κακογιάννης.

Η παρουσία τόσο σημαντικών προσωπικοτήτων υπογράμμιζε τη σημασία της επαναλειτουργίας του θεάτρου. Το νέο Ριάλτο διατηρούσε την ιστορική εξωτερική του εικόνα, αλλά διέθετε πλέον σύγχρονες εγκαταστάσεις και τεχνικό εξοπλισμό. Από παλαιός κινηματογράφος μετατράπηκε σε πολυδύναμο πολιτιστικό οργανισμό, ικανό να φιλοξενεί παραγωγές από την Κύπρο και το εξωτερικό.

Η επαναλειτουργία του σηματοδότησε ταυτόχρονα την επιστροφή της «αμαρτωλής» Πλατείας Ηρώων στον πολιτιστικό χάρτη της πόλης. Το Ριάλτο έγινε ξανά σημείο αναφοράς, αυτή τη φορά όχι μόνο για τους Λεμεσιανούς, αλλά και για το κοινό ολόκληρης της Κύπρου.

Η αλλαγή δεν περιορίστηκε στο εσωτερικό του θεάτρου. Στην ιστορική μελέτη του αρχιτέκτονα Χριστάκη Σεργίδη, η οποία περιλαμβάνεται στα έγγραφα του αρχιτεκτονικού διαγωνισμού του Δήμου Λεμεσού για την Πλατεία Ηρώων (2019), καταγράφεται ότι η επαναλειτουργία του Ριάλτο το 1999 συνδέθηκε με την «επιστροφή των Λεμεσιανών στην ανανεωμένη Πλατεία Ηρώων», όπως έγραφε ο Τύπος της εποχής. Για χρόνια, η πλατεία είχε αποκτήσει κακή φήμη, με περιστατικά βίας και παραβατικότητας, ενώ πολλές οικογένειες απέφευγαν να τη διασχίσουν. Η επιστροφή των θεατών, οι πολιτιστικές εκδηλώσεις και οι παρεμβάσεις στον δημόσιο χώρο συνέβαλαν στη σταδιακή αλλαγή της εικόνας της. Δεν εξαφάνισαν αυτομάτως τα προβλήματα, αλλά έδωσαν ξανά στους κατοίκους έναν λόγο να επιστρέψουν σε μια περιοχή από την οποία είχαν απομακρυνθεί.

Από τον Συνεργατισμό στο κράτος και στον Δήμο

Η πορεία του Ριάλτο μετά το 1999 επιβεβαίωσε τη σημασία της απόφασης του Συνεργατικού Ταμιευτηρίου Λεμεσού. Το θέατρο καθιερώθηκε ως ένας από τους σημαντικότερους πολιτιστικούς οργανισμούς της Κύπρου, φιλοξενώντας θεατρικές παραστάσεις, συναυλίες, κινηματογραφικές προβολές, χορευτικές παραγωγές και διεθνή φεστιβάλ.

Ωστόσο, οι εξελίξεις στον Συνεργατισμό δημιούργησαν νέα δεδομένα. Το 2013, στο πλαίσιο της αναδιάρθρωσής του, η ιδιοκτησία του Ριάλτο πέρασε στη Συνεργατική Κεντρική Τράπεζα. Η εξέλιξη αυτή δημιούργησε προβληματισμό σχετικά με το αν θα μπορούσε να συνεχιστεί η οικονομική στήριξη που παρείχε προηγουμένως το Συνεργατικό Ταμιευτήριο Λεμεσού.

Το 2018, μετά το κλείσιμο του Συνεργατισμού και τις διαδικασίες που ακολούθησαν, το Ριάλτο περιήλθε στο κράτος. Για πρώτη φορά από τη διάσωσή του το 1991, ο ιστορικός πολιτιστικός οργανισμός βρέθηκε εκτός του πλαισίου του Συνεργατισμού, ο οποίος είχε αναλάβει την αποκατάσταση και τη στήριξή του.

Η απόφαση του Υπουργικού Συμβουλίου τον Οκτώβριο του 2026 για τη μακροχρόνια παραχώρηση του Ριάλτο στον Δήμο Λεμεσού σηματοδοτεί μια νέα περίοδο. Ο Δήμος αναλαμβάνει τις ευθύνες λειτουργίας και συντήρησης, ενώ η ιστορία του θεάτρου υπενθυμίζει ότι η διαχείριση ενός τέτοιου χώρου είναι πρωτίστως ζήτημα διαφύλαξης μιας πολιτιστικής παρακαταθήκης. Βασική προϋπόθεση και αδήριτη ανάγκη είναι να διατηρηθεί η πολιτιστική και καλλιτεχνική αυτονομία του Ριάλτο. Δεν ήταν εύκολη η λύση της παραχώρησης στον Δήμο Λεμεσού και χρειάστηκε, για ακόμη μία φορά, να ενωθεί η Λεμεσός και να διεκδικήσει το θέατρο σύσσωμη, χωρίς να αφήσει άλλη επιλογή στο Υπουργικό Συμβούλιο, το οποίο αφουγκράστηκε τις επιθυμίες του ίδιου του Ριάλτο και της τοπικής κοινωνίας.

Το γεγονός ότι η απόφαση αυτή συμπίπτει με τη λειτουργία της ανανεωμένης Πλατείας Ηρώων μπορεί χρονικά να μοιάζει τυχαίο, αλλά αποτελεί ακόμη ένα από εκείνα τα παράξενα παιχνίδια της μοίρας. Η νέα εποχή του Ριάλτο συνάδει απόλυτα με τη νέα εποχή της πλατείας. Η ιστορική Πλατεία Ηρώων ανακαινίστηκε με βασικό κριτήριο, μεταξύ άλλων, και τη σχέση της με το Θέατρο Ριάλτο, συνδέοντας πλέον άμεσα την πλατεία με το θέατρο, χωρίς την παρεμβολή δρόμων ή άλλων εμποδίων.

Αν το 1991 δεν είχαν αναλάβει πρωτοβουλία των πολιτών και δεν είχε αποφασίσει το Συνεργατικό Ταμιευτήριο Λεμεσού να αποκτήσει και να αποκαταστήσει το εγκαταλελειμμένο κτήριο, η σημερινή συζήτηση για το μέλλον του Ριάλτο ενδεχομένως να μην υπήρχε ποτέ. Στη θέση του ιστορικού θεάτρου θα μπορούσε να βρίσκεται μια ακόμη οικοδομή ή ένας χώρος στάθμευσης. Αντί γι’ αυτό, σχεδόν έναν αιώνα μετά τα πρώτα του εγκαίνια, το Ριάλτο εξακολουθεί να αποτελεί ζωντανό κομμάτι της Λεμεσού και βαδίζει πιο αισιόδοξα από ποτέ προς τα 100 του χρόνια.

Και αυτή είναι ίσως η σημαντικότερη παρακαταθήκη που άφησε πίσω του το Συνεργατικό Ταμιευτήριο Λεμεσού: όχι απλώς ένα ανακαινισμένο κτήριο, αλλά έναν πολιτιστικό φορέα που συνεχίζει να υπηρετεί την πόλη και τους ανθρώπους της, όχι μόνο φιλοξενώντας πολιτιστικές εκδηλώσεις, αλλά και παράγοντας πολιτισμό.