Πριν ακόμη κυκλοφορήσει στις αίθουσες η «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν είχε ήδη μετατραπεί σε ένα από τα πιο πολυσυζητημένα κινηματογραφικά γεγονότα της χρονιάς. Οι αντιδράσεις για το casting, την απουσία Ελλήνων ηθοποιών από τους βασικούς ρόλους και τη συμμετοχή ηθοποιών διαφορετικών εθνοτικών καταβολών, σε συνδυασμό με την επιλογή του IMAX ως βασικού μέσου κινηματογράφησης και την απόφαση ενός από τους σημαντικότερους δημιουργούς του σύγχρονου κινηματογράφου να μεταφέρει στη μεγάλη οθόνη το ομηρικό έπος, ήταν αρκετές για να πυροδοτήσουν μια έντονη δημόσια συζήτηση.
Ο Γιάννης Καντέα-Παπαδόπουλος έχοντας παρακολουθήσει την ταινία πριν από την επίσημη κυκλοφορία της, εξηγεί στο «Π» γιατί, κατά τη γνώμη του, η συζήτηση γύρω από την «Οδύσσεια» δεν εξαντλείται στις αντιδράσεις για την προσέγγιση του ομηρικού έπους, αλλά επεκτείνεται στη σύγχρονη κινηματογραφική του ανάγνωση, καθώς και στο πρωτοποριακό τεχνολογικό εγχείρημα που επιχειρεί ο Νόλαν με τη χρήση του IMAX. Ο σινεκριτικός και αρθρογράφος του ΚΛΙΚ, ο οποίος στο παρελθόν συνεργάστηκε με το Αθηνόραμα, είναι μέλος της Ελληνικής Ακαδημίας Κινηματογράφου και της Πανελλήνιας Ένωσης Κριτικών Κινηματογράφου, ενώ έχει συνεργαστεί με σημαντικούς κινηματογραφικούς θεσμούς, όπως το Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης και το Διεθνές Φεστιβάλ Ταινιών Μικρού Μήκους Δράμας.
«Κεκαλυμμένος ρατσισμός» οι αντιδράσεις
Η ανακοίνωση του καστ της «Οδύσσειας» προκάλεσε από νωρίς έντονες αντιδράσεις. Η απουσία Ελλήνων ηθοποιών από τους βασικούς ρόλους, αλλά και η συμμετοχή ηθοποιών διαφορετικών εθνοτικών καταβολών, άνοιξαν μια ευρύτερη συζήτηση γύρω από το ποιος «δικαιούται» να αφηγηθεί ένα έργο που θεωρείται θεμέλιο της αρχαίας ελληνικής γραμματείας.
Ο Γιάννης Καντέα-Παπαδόπουλος θεωρεί ότι η συζήτηση απομακρύνθηκε γρήγορα από την ίδια την ταινία. «Θεωρώ πως η σοβαρή μερίδα αυτών των αντιδράσεων δεν αφορά ούτε τον Όμηρο ούτε την ίδια την ταινία. Σε μεγάλο βαθμό πρόκειται για έναν κεκαλυμμένο και κάποιες φορές ανοιχτό ρατσισμό ή για προκαταλήψεις που αρκετοί άνθρωποι αρνούνται να ξεπεράσουν».
Όπως εξηγεί, η κριτική που ασκήθηκε πριν ακόμη προβληθεί η ταινία βασίστηκε κυρίως σε αποσπασματικές πληροφορίες και όχι στο ίδιο το έργο. «Όταν κάποιος έχει πρόβλημα με τη φυλετική καταγωγή ή την ταυτότητα ενός ηθοποιού πριν ακόμη δει την ταινία και καταλάβει πώς αξιοποιείται ο συγκεκριμένος χαρακτήρας μέσα στην αφήγηση, τότε η συζήτηση δεν αφορά πλέον το κινηματογραφικό έργο».
Για τον ίδιο, το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι αν ένας Αμερικανός σκηνοθέτης μπορεί να μεταφέρει τον Όμηρο στη μεγάλη οθόνη, αλλά αν το κάνει με καλλιτεχνική συνέπεια και σεβασμό προς το πρωτότυπο. «Αν δεχόμαστε ότι οι αρχαίες τραγωδίες ανεβαίνουν εδώ και δεκαετίες σε θέατρα ολόκληρου του κόσμου, τότε δεν βλέπω γιατί να μην συμβαίνει το ίδιο και με την 'Οδύσσεια'. Τα ομηρικά έπη αποτελούν θεμέλιο της δυτικής λογοτεχνίας και του πολιτισμού. Γιατί να μην μας τιμά το γεγονός ότι ένας από τους σημαντικότερους σκηνοθέτες της εποχής μας επιχειρεί να τα μεταφέρει στον κινηματογράφο;».
Ιδιαίτερη αναφορά κάνει και στη Lupita Nyong'o, η οποία βρέθηκε στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης. Κατά τον ίδιο, η ερμηνεία της διαψεύδει στην πράξη όσους έσπευσαν να την αμφισβητήσουν πριν ακόμη δουν την ταινία. «Είναι άψογη. Ήταν εξ ορισμού άψογη πριν από την ταινία. Μιλάμε για μια ηθοποιό που έχει πάρει Όσκαρ, έχει κάνει μόνο προσεκτικά επιλεγμένες ερμηνείες και στην ίδια την ταινία είναι καταπληκτική. Δεν θα πω περισσότερα, γιατί πρέπει να τη δει ο κόσμος για να αντιληφθεί και τον λόγο που επιλέχθηκε».
Γιατί ο Νόλαν ήταν ο κατάλληλος σκηνοθέτης
Η ουσιαστική συζήτηση, όμως, για τον Γιάννη Καντέα-Παπαδόπουλο, αρχίζει μόνο όταν αφήσει κανείς στην άκρη τις αντιδράσεις και εξετάσει την ίδια την κινηματογραφική πρόταση του Νόλαν. Αν και, όπως παραδέχεται, η επιλογή του Κρίστοφερ Νόλαν να μεταφέρει την «Οδύσσεια» στη μεγάλη οθόνη τον εξέπληξε αρχικά, η ταινία τον έκανε να αναθεωρήσει. Όπως εξηγεί, τον έπεισε ότι ο Αμερικανός δημιουργός ήταν τελικά η κατάλληλη επιλογή για να αφηγηθεί το ομηρικό έπος.
«Υπάρχουν θεματικές που απασχολούν διαχρονικά τον Νόλαν και συνδέονται άμεσα με τον τρόπο που είναι δομημένη η 'Οδύσσεια'. Το πιο προφανές είναι η ίδια η αφήγηση. Τόσο ο Όμηρος όσο και ο Νόλαν χρησιμοποιούν μη γραμμική αφήγηση, εγκιβωτισμένες ιστορίες και πολλαπλά αφηγηματικά επίπεδα που εξελίσσονται παράλληλα».
Όπως επισημαίνει, οι ομοιότητες δεν σταματούν στην αφηγηματική δομή. Σχεδόν όλοι οι πρωταγωνιστές του Νόλαν καλούνται να φέρουν εις πέρας μια αποστολή υπαρξιακής σημασίας, την ώρα που ο κόσμος γύρω τους αλλάζει ή καταρρέει. «Υπάρχει πάντα αυτή η ανάγκη να αποκατασταθεί μια μορφή τάξης μέσα στο χάος», σημειώνει.
Προχωρώντας ένα βήμα παραπέρα, εντοπίζει μία ακόμη, λιγότερο προφανή, σύνδεση: εκείνη ανάμεσα στην «Οδύσσεια» και το «Oppenheimer». «Παραδόξως, η 'Οδύσσεια' έχει πολλές συγγένειες με το 'Oppenheimer'. Και στις δύο ιστορίες παρακολουθούμε έναν εξαιρετικά ικανό άνθρωπο: στη μία περίπτωση έναν επιστήμονα που δημιουργεί την ατομική βόμβα, στην άλλη έναν βασιλιά και στρατηγό που συλλαμβάνει την ιδέα του Δούρειου Ίππου, οδηγώντας στην άλωση της Τροίας. Και οι δύο βρίσκονται αντιμέτωποι με το βάρος των πράξεών τους. Με το πώς μια πράξη που βάζει τέλος σε έναν πόλεμο γεννά ταυτόχρονα μια τεράστια καταστροφή και αλλάζει οριστικά τον κόσμο στον οποίο ζουν».
Για τον Γιάννη, αυτή είναι και η μεγαλύτερη επιτυχία της ταινίας. Ο Νόλαν δεν προσεγγίζει την «Οδύσσεια» ως μια ακόμη μυθολογική περιπέτεια. «Όλα αυτά υπάρχουν. Υπάρχουν οι θεοί, τα μυθικά πλάσματα, οι σκηνές δράσης. Δεν είναι όμως ο σκοπός της ταινίας. Ο πυρήνας της είναι ένας βαθιά υπαρξιακός και ηθικός προβληματισμός. Αυτό είναι που, κατά τη γνώμη μου, τιμά πραγματικά το πρωτότυπο έργο».
Ένα blockbuster με art house
Η ανάγνωση αυτή, σύμφωνα με τον σινεκριτικό, είναι και ο λόγος που η «Οδύσσεια» καταφέρνει να ξεχωρίσει από τις περισσότερες σύγχρονες υπερπαραγωγές που αντλούν έμπνευση από την αρχαιότητα. Όπως επισημαίνει, η ταινία δεν ανανεώνει μόνο το ενδιαφέρον για το έργο του Ομήρου, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο το προσεγγίζει ο σύγχρονος κινηματογράφος.
«Μάλιστα όχι μόνο το διεθνές κοινό, αλλά και εμάς τους ίδιους. Συχνά αντιμετωπίζουμε αυτά τα έργα ως κάτι αυτονόητο, επειδή τα διδαχθήκαμε στο σχολείο. Κάπως χάνουμε την επαφή με αυτό που τα κάνει πραγματικά σπουδαία».
Όπως λέει, ούτε ο ίδιος περίμενε ότι μια κινηματογραφική μεταφορά θα μπορούσε να τον οδηγήσει να δει το ομηρικό έπος με νέα ματιά. «Δεν περίμενα ότι βλέποντας αυτή την ταινία θα ένιωθα ξανά δέος απέναντι σε μια ιστορία που θεωρητικά γνωρίζω τόσο καλά. Κι όμως, αυτό κατάφερε ο Νόλαν. Δεν αναπαράγει απλώς μια γνωστή αφήγηση. Ανανεώνει το ενδιαφέρον για το ίδιο το έργο και μας κάνει να αναρωτηθούμε ξανά γιατί η 'Οδύσσεια' εξακολουθεί να μας αφορά ύστερα από σχεδόν τρεις χιλιάδες χρόνια». Αυτή, για τον ίδιο, είναι ίσως και η μεγαλύτερη διαφοροποίηση της ταινίας από τις περισσότερες χολιγουντιανές παραγωγές που βασίζονται στην αρχαιότητα.
«Θα έλεγα ότι πρόκειται για ένα blockbuster με art house ταυτότητα. Και αυτό ήταν κάτι που είχε δηλώσει και ο ίδιος ο Νόλαν: τον ενδιέφερε να γυρίσει την 'Οδύσσεια' ως ένα πραγματικό blockbuster, γιατί μέχρι σήμερα οι περισσότερες κινηματογραφικές απόπειρες πάνω στο έργο είτε είχαν πολύ περιορισμένους προϋπολογισμούς είτε δεν κατάφεραν να αποδώσουν την κλίμακα του έπους. Το ενδιαφέρον είναι ότι μια ιστορία σχεδόν τριών χιλιάδων ετών βρίσκεται σήμερα στην πρώτη γραμμή του εμπορικού κινηματογράφου. Και, απ' ό,τι φαίνεται, το κοινό ανταποκρίνεται».
Ο ίδιος, άλλωστε, παραδέχεται ότι η ταινία τον κέρδισε πολύ πιο γρήγορα απ' όσο περίμενε. «Δεν χρειάζεται να προσπαθήσει πολύ. Σε κερδίζει οριακά από το πρώτο λεπτό», λέει χαρακτηριστικά, σημειώνοντας ότι θα ήθελε να τη δει ξανά το συντομότερο δυνατό.
Το IMAX ως επιλογή
Η τεχνολογία αποτελεί ακόμη ένα στοιχείο που, σύμφωνα με τον Γιάννη, διαφοροποιεί την «Οδύσσεια». Για τον ίδιο, η απόφαση του Νόλαν να γυρίσει ολόκληρη την ταινία σε IMAX film δεν υπαγορεύτηκε από την ανάγκη για εντυπωσιασμό, αλλά από μια βαθύτερη αντίληψη για τον ίδιο τον κινηματογράφο.
«Για τον Νόλαν δεν είναι απλώς μια τεχνική επιλογή. Είναι μια καλλιτεχνική επιλογή. Ανήκει σε εκείνη τη μικρή κατηγορία δημιουργών που δεν αντιλαμβάνονται τον ρόλο τους μόνο ως αφηγητές, αλλά θεωρούν ότι οφείλουν να εξελίσσουν και τα ίδια τα μέσα του κινηματογράφου».
«Το έκανε ο Τζέιμς Κάμερον με το Avatar, όταν έδωσε νέα ώθηση στην τρισδιάστατη προβολή. Το έκανε ο Στίβεν Σπίλμπεργκ με τις τεχνολογικές καινοτομίες που εισήγαγε στις παραγωγές του. Ο Νόλαν συνεχίζει αυτή την παράδοση. Σε μια εποχή που η βιωσιμότητα των κινηματογραφικών αιθουσών αμφισβητείται, εκείνος επιλέγει να γυρίσει ένα έργο όπως η 'Οδύσσεια' με τον πιο απαιτητικό και θεαματικό τρόπο που διαθέτει σήμερα ο κινηματογράφος. Αυτό από μόνο του είναι μια δήλωση».
Η φιλοδοξία αυτή αποτυπώθηκε και στην ίδια την παραγωγή. Όπως σημειώνει, για τις ανάγκες της ταινίας κατασκευάστηκαν νέες κάμερες IMAX με ειδικό περίβλημα, ώστε να περιορίζεται ο θόρυβος του μηχανισμού κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων.
«Δεν μιλάμε απλώς για τη χρήση καμερών IMAX. Για τις ανάγκες της 'Οδύσσειας' κατασκευάστηκαν νέες κάμερες από το μηδέν, με ειδικό περίβλημα ώστε να μην ακούγεται ο θόρυβος της μπομπίνας κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων. Πρόκειται για μια παραγωγή που δεν αρκέστηκε να αξιοποιήσει την υπάρχουσα τεχνολογία, αλλά επένδυσε στην εξέλιξή της».
«Και μάλιστα, παρά την πολυπλοκότητα ενός τόσο απαιτητικού εγχειρήματος, τα γυρίσματα ολοκληρώθηκαν νωρίτερα από τον αρχικό προγραμματισμό, εξοικονομώντας και χρήματα. Αυτό δείχνει πόσο οργανωμένη ήταν συνολικά η παραγωγή».
Ο ίδιος αναγνωρίζει ότι οι περισσότεροι θεατές δεν θα έχουν τη δυνατότητα να παρακολουθήσουν την ταινία σε αίθουσα IMAX. Ωστόσο, θεωρεί πως αυτό δεν μειώνει τη δύναμη της κινηματογραφικής εμπειρίας. «Το σημαντικό είναι να τη δει ο κόσμος στο σινεμά. Αν τη δει στη μεγάλη οθόνη, το παιχνίδι είναι κερδισμένο. Οπουδήποτε αλλού η εμπειρία θα είναι αναπόφευκτα ελλιπής».