Ο Patricio Guzmán, ο Χιλιανός δημιουργός ντοκιμαντέρ του οποίου οι δύο τριλογίες για την πατρίδα του τον καθιέρωσαν ως μία από τις σημαντικότερες μορφές του λατινοαμερικανικού κινηματογράφου, πέθανε στις 15 Σεπτεμβρίου στο Παρίσι, σε ηλικία 85 ετών. Η πρώτη τριλογία του επικεντρώθηκε στα γεγονότα γύρω από το πραξικόπημα του Αουγκούστο Πινοσέτ το 1973, ενώ η δεύτερη διερεύνησε τη δύσκολη σχέση της Χιλής με τη μνήμη του καθεστώτος που ακολούθησε.Τον θάνατό του σε νοσοκομείο ανακοίνωσε μέσω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης η κόρη του, Andrea Guzmán Urzúa. Ο Guzmán ζούσε στο Παρίσι για περισσότερες από τρεις δεκαετίες.

Έχοντας σπουδάσει κινηματογράφο στη Μαδρίτη, επέστρεψε στη Χιλή το 1971, λίγο μετά την άνοδο στην εξουσία της μαρξιστικής κυβέρνησης του Σαλβαδόρ Αλιέντε. Ήταν μια περίοδος έντονων προσδοκιών, με υποσχέσεις κοινωνικής προόδου για την εργατική τάξη της χώρας, αλλά ταυτόχρονα και αυξανόμενων εντάσεων με τα επαγγελματικά και εύπορα στρώματα της χιλιανής κοινωνίας. Η πρώτη του ταινία, «The First Year» («El Primer Año», 1972), με θέμα τις πρώτες ημέρες της κυβέρνησης Αλιέντε, τράβηξε την προσοχή του πειραματικού Γάλλου κινηματογραφιστή Chris Marker. Ο Marker συνάντησε τον Guzmán στο Σαντιάγο και τον βοήθησε να εξασφαλίσει την προβολή της ταινίας στην Ευρώπη.

Μετά τις ταραχώδεις βουλευτικές εκλογές του 1973, οι στρατιωτικοί ηγέτες της χώρας προχώρησαν σε πραξικόπημα υπό τον στρατηγό Αουγκούστο Πινοσέτ και με την υποστήριξη των Ηνωμένων Πολιτειών.

Ο Guzmán εργαζόταν ήδη πάνω σε μια ταινία για τις εκλογές και έτσι βρισκόταν σε ετοιμότητα όταν τα τανκς και τα βομβαρδιστικά επιτέθηκαν στο Σαντιάγο. Θυμόταν μια συμβουλή που του είχε δώσει ο Marker: όταν θέλεις να κινηματογραφήσεις μια φωτιά, πρέπει να βρίσκεσαι εκεί όπου θα εμφανιστεί η πρώτη φλόγα. Έπειτα από αρκετές ημέρες κινηματογράφησης, οι χιλιανές αρχές συνέλαβαν τον Guzmán. Πέρασε δύο εβδομάδες κρατούμενος μαζί με χιλιάδες άλλους στο Εθνικό Στάδιο του Σαντιάγο. Εκατοντάδες άνθρωποι βασανίστηκαν και «εξαφανίστηκαν». Ο Guzmán, ωστόσο, είχε φροντίσει να προστατεύσει το υλικό του. Ένας φίλος του έκρυψε τις μπομπίνες σε ειδική κρύπτη μέσα σε αυτοκίνητο και τις μετέφερε στη σουηδική πρεσβεία, από όπου στάλθηκαν εκτός χώρας με διπλωματικό σάκο. Μετά την απελευθέρωσή του, ο Guzmán διέφυγε στην Κούβα. Εκεί ξαναβρήκε το κινηματογραφικό του υλικό και μπόρεσε να αρχίσει το μοντάζ.

«Η Μάχη της Χιλής»

Το αποτέλεσμα ήταν το «The Battle of Chile» («Η Μάχη της Χιλής»), ένα τρίπτυχο ντοκιμαντέρ αποτελούμενο από τα «The Insurrection of the Bourgeoisie» (1975), «The Coup d’État» (1976) και «Popular Power» (1979).

Με μεθοδικό ρυθμό, οι ταινίες αναπτύσσουν την άποψη του Guzmán ότι το πραξικόπημα του Πινοσέτ υπήρξε στον πυρήνα του μια αντεπανάσταση εναντίον των Χιλιανών εργαζομένων από τα επαγγελματικά και μεσαία στρώματα της χώρας.

Οι εικόνες του πραξικοπήματος είναι συγκλονιστικές: τανκς ανοίγουν πυρ στους δρόμους του Σαντιάγο και βόμβες πέφτουν σε κτίρια.

Σε μία από τις πιο σοκαριστικές στιγμές, ο εικονολήπτης Leonardo Henrichsen, μέλος του συνεργείου του Guzmán, πυροβολείται και σκοτώνεται ενώ η κάμερά του εξακολουθεί να καταγράφει. Ο Guzmán επέμεινε να συμπεριλάβει τη σκηνή στην ταινία.

Η τριλογία καθιέρωσε τον Guzmán ως κορυφαία μορφή του λατινοαμερικανικού ντοκιμαντέρ και ως ισχυρή κινηματογραφική φωνή απέναντι στο κατασταλτικό καθεστώς του Πινοσέτ. Το περιοδικό Cineaste συμπεριέλαβε αργότερα την τριλογία στις δέκα σημαντικότερες πολιτικές ταινίες όλων των εποχών.

Το έργο του, όμως, σήμαινε επίσης ότι ο Guzmán δεν μπορούσε να επιστρέψει στην πατρίδα του. Έζησε αρχικά στην Ισπανία και στη συνέχεια στη Γαλλία. Άρχισε να επισκέπτεται ξανά τη Χιλή δύο χρόνια μετά το τέλος της διακυβέρνησης Πινοσέτ, το 1990.

Η Χιλή, η μνήμη και μια δεύτερη τριλογία

Όταν επέστρεψε, βρήκε μια χώρα βαθιά διχασμένη απέναντι στην κληρονομιά και τη μνήμη της δικτατορίας. Ποιος έφερε την ευθύνη; Ποιος συνεργάστηκε; Ποιος αντιστάθηκε; Και τι σήμαινε για έναν άνθρωπο όπως ο Guzmán η επιστροφή στην πατρίδα του;

Με αυτά τα ερωτήματα αναμετρήθηκε σε μια δεύτερη τριλογία, που κυκλοφόρησε τη δεκαετία του 2010: «Nostalgia for the Light» («Nostalgia de la Luz», 2010), «The Pearl Button» («El Botón de Nácar», 2015) και «The Cordillera of Dreams» («La Cordillera de los Sueños», 2019).

Οι ταινίες αυτές είναι περισσότερο προσωπικές και ιμπρεσιονιστικές, σε έντονη αντίθεση με τον ωμό ρεαλισμό των πρώτων έργων του. Ο ίδιος, ωστόσο, επέμενε ότι υπήρχε μια συνεχής γραμμή που συνέδεε ολόκληρη τη φιλμογραφία του.

«Η πολιτική είναι πάντα παρούσα στα πάντα, όχι μόνο στις ταινίες μου», είχε δηλώσει το 2011 στο Documentary Magazine. Για τον Guzmán, η πολιτική ήταν ένα στοιχείο πανταχού παρόν, όπως η ατμόσφαιρα και η ποίηση.

Από το Σαντιάγο στη Μαδρίτη

Ο Patricio Guzmán Lozanes γεννήθηκε στις 11 Αυγούστου 1941 στο Σαντιάγο και μεγάλωσε εκεί και στη Viña del Mar, στις κεντρικές ακτές της Χιλής. Ο πατέρας του ήταν αρχιτέκτονας.

Σπούδασε θέατρο, ιστορία και φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο της Χιλής στο Σαντιάγο, αλλά εγκατέλειψε τις σπουδές του πριν αποφοιτήσει για οικονομικούς λόγους.

Ενώ εργαζόταν σε διαφημιστική εταιρεία, άρχισε να γυρίζει ερασιτεχνικές ταινίες. Όταν μία από αυτές τράβηξε την προσοχή του Χιλιανού σκηνοθέτη Rafael Sánchez, ο Guzmán προσκλήθηκε να σπουδάσει στο Ινστιτούτο Κινηματογράφου του Ποντιφικού Καθολικού Πανεπιστημίου στο Σαντιάγο.

Το 1966 ταξίδεψε στην Ισπανία για να σπουδάσει κινηματογράφο στο Πανεπιστήμιο Complutense της Μαδρίτης και απέκτησε το δίπλωμά του το 1970.

Ο πρώτος γάμος του κατέληξε σε διαζύγιο. Εκτός από την κόρη του, με την οποία συνεργάστηκε στις μεταγενέστερες ταινίες του, αφήνει πίσω του τη σύζυγό του, Renate Sachse, η οποία συνεργαζόταν μαζί του ως παραγωγός.

Η Χιλή παρέμεινε στο κέντρο του έργου του

Ο Guzmán γύρισε αρκετές ταινίες όσο ζούσε στην Ισπανία και τη Γαλλία και απέσπασε επανειλημμένα διακρίσεις σε ευρωπαϊκά κινηματογραφικά φεστιβάλ.

Το 2019, το «The Cordillera of Dreams» μοιράστηκε το βραβείο Golden Eye για το καλύτερο ντοκιμαντέρ στο Φεστιβάλ Καννών με τη συριακή ταινία «For Sama».

Δεν επέστρεψε ποτέ για να εγκατασταθεί μόνιμα στη Χιλή. Ωστόσο, όλες οι μεταγενέστερες ταινίες του συνέχισαν να στρέφουν τον φακό προς την πατρίδα του.

Η τελευταία του ταινία, «My Imaginary Country» («Mi País Imaginario», 2022), επικεντρώθηκε στη λαϊκή εξέγερση που ξέσπασε στη Χιλή το 2019.

«Πιστεύω ότι θα υπάρξει μια άλλη επανάσταση, αλλά θα χρειαστεί πολύς χρόνος», είχε πει στο Film Comment το 2023. Μιλώντας για τη νέα γενιά της Χιλής, εξέφραζε την πίστη του στους νέους ανθρώπους της χώρας, τους οποίους περιέγραφε ως προετοιμασμένους και γεμάτους ενθουσιασμό.

Με πληροφορίες από The New York Times