Γράφει η Κική Περικλέους
Υπάρχουν προσωπικότητες που αφήνουν το αποτύπωμά τους στην εποχή τους και άλλες που ξεπερνούν τα όρια του χρόνου, μετατρέποντας το έργο τους σε διαχρονική παρακαταθήκη για τις επόμενες γενιές. Στη δεύτερη κατηγορία ανήκει αναμφίβολα ο Λοΐζος Φιλίππου, ένας από τους σημαντικότερους πνευματικούς ανθρώπους που ανέδειξε η Πάφος και η Κύπρος κατά τον 20ό αιώνα. Φιλόλογος στην ψυχή, ιστοριοδίφης από πάθος, λαογράφος από αγάπη προς την παράδοση και αγωνιστής της παιδείας από βαθιά κοινωνική συνείδηση, ο Λοΐζος Φιλίππου αφιέρωσε τη ζωή του στην έρευνα, στην καταγραφή της ιστορικής μνήμης και στην πνευματική πρόοδο του τόπου του. Η Άννα Περικλέους, φιλόλογος και ερευνήτρια, κατέγραψε και ανέδειξε με πληρότητα και επιστημονική τεκμηρίωση την πορεία του Λοΐζου Φιλίππου.
Ποιος ήταν
Ο Λοΐζος Φιλίππου γεννήθηκε στην Πάφο στις 15 Φεβρουαρίου 1895 και απεβίωσε στις 17 Αυγούστου 1950. Σε μια περίοδο κατά την οποία η Πάφος αποτελούσε μια απομονωμένη επαρχιακή πόλη, κατόρθωσε με τη γνήσια αγάπη του για τον τόπο και την αδιάκοπη δραστηριότητά του να την αναδείξει σε σημαντικό πνευματικό κέντρο της Κύπρου. Παρότι ασκούσε το επάγγελμα του δικηγόρου, αφιερώθηκε στη φιλολογική, λαογραφική και ιστορική έρευνα, αφήνοντας πίσω του ένα πλούσιο συγγραφικό έργο. Μέσα από συστηματικές και επίμονες έρευνες διέσωσε πολύτιμες πηγές για τον κυπριακό ελληνισμό, προσφέροντας σημαντικές υπηρεσίες στην Κυπριολογία και κατακτώντας δικαίως θέση ανάμεσα στους σημαντικότερους μελετητές της. Ανάμεσα στα γνωστότερα έργα του συγκαταλέγονται οι μελέτες «Τα ελληνικά γράμματα εν Κύπρω κατά την περίοδον της Τουρκοκρατίας, 1571-1878» και «Η Εκκλησία της Κύπρου επί Τουρκοκρατίας». Η τρίτη μεγάλη του μελέτη, «Κύπριοι Αγωνισταί», εκδόθηκε τρία χρόνια μετά τον θάνατό του με δαπάνη της Αρχιεπισκοπής. Όπως ο ίδιος ανέφερε στον πρόλογο του έργου, η έρευνα υπήρξε εξαιρετικά δύσκολη και επίπονη, καθώς χρειάστηκε να εντοπίσει μέσα στα χιλιάδες αρχεία της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδας όλα τα στοιχεία που αφορούσαν Κύπριους αγωνιστές και να προχωρήσει στη χρονοβόρα αντιγραφή τους. Κύρια κίνητρά του παρέμεναν η φιλομάθεια, η ανάδειξη της κυπριακής ιστορίας και η προβολή της συμβολής της Κύπρου στους εθνικούς αγώνες. Η εργογραφία του εκτείνεται σε ένα ευρύ φάσμα θεμάτων. Περιλαμβάνει μελέτες για μοναστήρια και εκκλησίες της Κύπρου, βιογραφίες σημαντικών εκκλησιαστικών και ιστορικών προσωπικοτήτων, εργασίες για τη λαϊκή παράδοση, την παραδοσιακή και νεότερη ποίηση, άρθρα αρχαιολογικού περιεχομένου, διαλέξεις για Έλληνες και Κύπριους λογοτέχνες, καθώς και έναν τουριστικό οδηγό της Πάφου στην αγγλική γλώσσα.
Η προσφορά του
Η συγγραφική του προσφορά, ωστόσο, δεν ήταν η μοναδική πτυχή της δράσης του. Ο Λοΐζος Φιλίππου υπηρέτησε την πατρίδα του σε εθνικό, κοινωνικό, πολιτιστικό και πολιτικό επίπεδο, αναπτύσσοντας πολύπλευρη δραστηριότητα ήδη από τα πρώτα χρόνια της δημόσιας παρουσίας του. Το 1915 ίδρυσε στην Πάφο το Ελληνικό Προσκοπικό Σώμα, αναλαμβάνοντας καθήκοντα εφόρου και αρχηγού. Κατά τα έτη 1917 και 1918 περιόδευσε στα χωριά της επαρχίας Πάφου συγκεντρώνοντας εράνους υπέρ του Παναγίου και Ζωοδόχου Τάφου, έπειτα από έκκληση της Εκκλησίας της Κύπρου. Κατά την περίοδο 1919-1920 ολοκλήρωσε τις σπουδές του στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Η συμμετοχή του στους εθνικούς αγώνες της Κύπρου υπήρξε ιδιαίτερα έντονη. Ως θερμός υποστηρικτής της Ένωσης της Κύπρου με την Ελλάδα, συμμετείχε στην Παγκύπρια Εθνοσυνέλευση της 10ης Οκτωβρίου 1921 στη Λευκωσία και ανέλαβε καθήκοντα μέλους της επιτροπής του επαρχιακού αγώνα της Πάφου.
Πλούσια δράση
Παρά τη δικηγορική του ιδιότητα, το ενδιαφέρον του για την παιδεία παρέμεινε αμείωτο. Ως μέλος της επαρχιακής εκπαιδευτικής επιτροπείας και του εκπαιδευτικού συμβουλίου Πάφου, αντέδρασε στις εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις της αποικιακής κυβέρνησης το 1932, αποδοκιμάζοντας τα κυβερνητικά σχέδια. Παράλληλα υπέβαλε σημαντικές εισηγήσεις για την αναβάθμιση της Εκπαίδευσης, όπως η ίδρυση Γεωργικών Σχολών το 1934 και, το 1947, η εισαγωγή της δημοτικής γλώσσας στα σχολεία, η δημιουργία σχολικών βιβλιοθηκών και η καθιέρωση μαθητικών συσσιτίων. Υπηρέτησε επίσης ως έφορος Ελληνικών Εκπαιδευτηρίων Πάφου, θέση από την οποία παραιτήθηκε, όπως και από το εκπαιδευτικό συμβούλιο, διαμαρτυρόμενος για την αδιαλλαξία της βρετανικής διοίκησης στα εκπαιδευτικά ζητήματα. Το 1932 επέστρεψε στη διδασκαλία στο Ελληνικό Γυμνάσιο Πάφου, διδάσκοντας Κυπριακή Ιστορία και Αγωγή του Πολίτη. Υπήρξε ακόμη ιδρυτής της Πασχαλίδειου Βιβλιοθήκης και παρέμεινε πρόεδρός της μέχρι τον θάνατό του. Σημαντικό σταθμό στην πολιτιστική ιστορία της Πάφου αποτέλεσε η ίδρυση, το 1932, του Μουσικού, Αθλητικού και Μορφωτικού Συλλόγου «Κινύρας». Ο σύλλογος διοργάνωνε αθλητικούς αγώνες σε παγκύπρια κλίμακα, διαλέξεις και πολιτιστικές εκδηλώσεις με έμφαση στην έρευνα του κυπριακού πολιτισμού.
Σημαντικές εκδόσεις
Ιδιαίτερη σημασία είχαν οι δύο εκδόσεις του συλλόγου: ο τόμος «Κύπριοι Πεζογράφοι και Φιλόσοφοι» το 1937 και ο τόμος «Κυπριακή Ποίηση» το 1938. Το 1936, με αφορμή τη συμπλήρωση πενήντα χρόνων από την πρώτη ποιητική εμφάνιση του Κωστή Παλαμά, ο «Κινύρας» διοργάνωσε στην Πάφο μεγάλη τιμητική εκδήλωση, η οποία αποτέλεσε την αφετηρία των ετήσιων παλαμικών γιορτών που καθιερώθηκαν στην πόλη τα επόμενα χρόνια. Στην πνευματική ζωή της Πάφου συνέβαλε καθοριστικά και μέσω της έκδοσης της εβδομαδιαίας εφημερίδας «Πάφος» και του ομώνυμου μηνιαίου φιλολογικού περιοδικού, των οποίων διετέλεσε διευθυντής. Και τα δύο έντυπα απέκτησαν πανελλήνια αναγνώριση, γεγονός που αποτυπώνεται στις συνεργασίες με σημαντικές προσωπικότητες των ελληνικών γραμμάτων. Η αγάπη του για τον τόπο του εκφράστηκε και μέσα από τη δραστηριοποίησή του στην αρχαιολογία και τη λαογραφία. Υπήρξε ιδρυτής και πρώτος επίτιμος έφορος του Αρχαιολογικού Μουσείου Πάφου, το οποίο λειτούργησε το 1936, καθώς και ιδρυτής του πρώτου Μουσείου Λαϊκής Τέχνης της Κύπρου, το οποίο στεγάστηκε στο παλαιό βρετανικό προξενείο της Γεροσκήπου. Ο θάνατός του, στις 17 Αυγούστου 1950, προκάλεσε βαθιά θλίψη στην παφιακή κοινωνία. Με την απώλειά του έκλεισε ένα σημαντικό κεφάλαιο της πνευματικής ιστορίας της πόλης. Ωστόσο, η προσφορά του συνεχίστηκε και μετά θάνατον, καθώς κληροδότησε στο Ελληνικό Γυμνάσιο Πάφου την πολύτιμη προσωπική του βιβλιοθήκη.
Ο Λοΐζος Φιλίππου παντρεύτηκε το 1925 τη Χρυστάλλα Φιλίππου Νικολαΐδου. Το ζευγάρι δεν απέκτησε παιδιά. Το ιστορικό αρχοντικό τους στην περιοχή Έξω Βρύση παρέμεινε κλειστό για δεκαετίες. Το 2017, στο πλαίσιο του προγράμματος «Περί Πόλεως» του Οργανισμού Πάφος 2017, άνοιξε για πρώτη φορά, 67 χρόνια μετά τον θάνατό του. Τα ιστορικά κειμήλια που εντοπίστηκαν στο εσωτερικό του προσέφεραν πολύτιμες μαρτυρίες για την πνευματική ακμή της Πάφου κατά το πρώτο μισό του 20ού αιώνα. Ο Λοΐζος Φιλίππου παραμένει μέχρι σήμερα μία από τις σημαντικότερες μορφές της κυπριακής πνευματικής ζωής. Η πολυσχιδής δράση του, η προσήλωσή του στην παιδεία, η αφοσίωσή του στην έρευνα, η αγάπη του για την Πάφο και η προσφορά του προς τον Ελληνισμό τον καθιστούν πρότυπο πνευματικού ανθρώπου και παράδειγμα ανιδιοτελούς προσφοράς προς την πατρίδα και την κοινωνία της Κύπρου.