Μία σεισμική δόνηση, από καταβολής κόσμου προκαλεί έναν βαθύ συγκλονισμό στην ανθρώπινη συνείδηση. Ο τρόμος κι η καταστροφή που προκαλεί μέσα σ' ελάχιστα δευτερόλεπτα, δείχνει στον άνθρωπο τη φθαρτότητά του και παρ' όλη τη λογική του και την τεχνική του πρόοδο, την ευαλωτότητά του μπροστά στα απρόβλεπτα φυσικά φαινόμενα και την ιστορικότητα των γεγονότων.
Ο βαθύς τούτος ψυχικός κι υπαρξιακός ριπτασμός του ανθρώπου είναι φυσικό να έχει περάσει από καταβολής κόσμου και μέσα στη λογοτεχνία, δείχνοντας πόσο οι σεισμοί δοκιμάζουν τα όρια της ανθρώπινης λογικής, της πίστης και της κοινωνικής συνοχής.
Η θεϊκή οργή και το μεταφυσικό δέος στην Κλασσική και Μεσαιωνική γραμματεία
Στις απαρχές της λογοτεχνικής παραγωγής, ο σεισμός ερμηνεύεται κι εκπροσωπεί τη θεϊκή οργή απέναντι στη δυσσέβεια των θνητών. Στην ελληνική μυθολογία, δεν είναι μόνο ο Εγκέλαδος, αλλά κι ο Ποσειδώνας είναι «Γαιήοχος» (αυτός που κρατά τη γη) και «Ενοσίχθων» (αυτός που τη συγκλονίζει). Στις «Βάκχες» του ο Ευριπίδης χρησιμοποιεί τον σεισμό στο παλάτι του Πενθέα, ως ένα δραματικό οπτικό και ακουστικό εφφέ, αλλά κι ως επιστέγασμα της τιμωρίας της αλαζονικής εξουσίας του βασιλιά από τον Διόνυσο.
Ο Πλίνιος θρηνεί την Humanitas, που χάνεται λόγω της περιέργειάς της, όπως ο θείος του ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος, που βρήκε τον θάνατο στον σεισμό που ακολούθησε την έκρηξη του Βεζούβιου το 79 μΧ, όταν πήγε να παρατηρήσει το φαινόμενο που αφάνισε την Πομπηΐα.
Στον Μεσαίωνα, ο σεισμός αντιμετωπίζεται μέσα από το πρίσμα της θρησκευτικής και δογματικής ερμηνείας για την παντοδυναμία του Θεού, να ενεργοποιεί τις φυσικές δυνάμεις στη μάχη κατά του Κακού κι ως υπενθύμιση προς τον άνθρωπο. 'Αλλωστε, μία δόνηση έσεισε συθέμελα την κτίση στον θάνατο του Χριστού πάνω στον σταυρό. Ο Πετράρχης τονίζει τη ματαιότητα να αναζητείς καταφύγιο στον σεισμό, όπως και στην ταραχή της αγάπης, ενώ επηρεασμένος από τις θεωρίες του Αριστοτέλη και του Θωμά Ακινάτη, για τους σεισμούς που προκαλούνται από εγκλωβισμένους υπόγειους ανέμους, ο Δάντης Αλιγκέρι στην "Θεία Κωμωδία" (Divina Commedia) ενσωματώνει τους σεισμούς ως δομικά στοιχεία του μετακόσμιου ταξιδιού του. Στο Γ' 'Ασμα της Κολάσεως, η κοκκινωπή λάμψη που συνοδεύει τον σεισμό, του προκαλεί λιποθυμία, διευκολύνοντας τη διάβαση του Αχέροντα, ενώ στο Ε' οι καταδικασμένοι καταριούνται την καταδικαστική Θεία δόνηση. Όμως, στην Ωδή XXI του Καθαρτηρίου, ο σεισμός ανάγεται (όπως στην περίπτωση του ποιητή Στάτσιο) σε σήμα της πνευματικής λύτρωσης κι εξαγνισμού.
Ο Σεισμός της Λισαβόνας (1755): Το φιλοσοφικό Σημείο καμπής του Διαφωτισμού
Ο σεισμός που την 1η Νοεμβρίου 1755, ακολουθούμενος από τσουνάμι και πυρκαγιές, ισοπέδωσε τη Λισαβόνα, ανήμερα της γιορτής των Αγίων Πάντων, δεν κατέστρεψε μόνο μία μεγαλούπολη. Προκάλεσε ταυτόχρονα μία τεράστια εσωτερική, ηθική, κρίση στο πεδίο της φιλοσοφίας των Φώτων κι ιδίως αμφισβήτησε την έννοια της «Θεοδικίας». Η κυρίαρχη θεωρία της «Αισιοδοξίας» του Λάιμπνιτς (ζούμε «στον καλύτερο δυνατό δυνατό κόσμο» και ότι το κακό εντάσσεται σε ένα ευρύτερο, θεϊκό σχέδιο αρμονίας) δέχθηκε ένα σημαντικό πλήγμα.
Όσο κι εάν έργα όπως «Το μυθιστόρημα του σεισμού», που περιγράφει την εντύπωση που προκάλεσε το κοσμοϊστορικό τούτο γεγονός στην Ισπανία, περιγράφοντας sub specie divinitatis τα σωτήρια «θαύματα» χάρις στη θεία παρέμβαση, ο σεισμός της Λισαβόνας προκάλεσε στη σκέψη των διανοουμένων και των συγγραφέων της εποχής ίδιου τύπου ηθικές ταλαντεύσεις, όσο και το 'Αουσβιτς ή οι γενοκτονίες δύο αιώνες αργότερα.
Ο Βολταίρος αντέδρασε άμεσα με το μνημειώδες ποίημά του «Ποίημα για την καταστροφή της Λισαβόνας» (Poème sur le désastre de Lisbonne, 1756). Στρέφεται με οργή κατά των φιλοσόφων που δικαιολογούν τα παθήματα των θυμάτων:
«Ποιός είμαι εγώ, πού βρίσκομαι, πού πάω, από πού έρχομαι;/ Φουρτουνιασμένα άτομα στου βούρκου ετούτον τον σωρό/ που καταβροχθίζει ο θάνατος και παίζεται η τύχη του/στα σπλάχνα του απείρου τεντώνουμε το Είναι μας/ δίχως ούτε στιγμή να μας βλέπουμε και μας γνωρίζουμε//... Θα λέγατε, βλέποντας αυτόν τον σωρό των θυμάτων:/ Ο Θεός εκδικήθηκε, ο θάνατός τους είναι το τίμημα των εγκλημάτων τους;"
Ο Βολταίρος αρνείται ότι μια τέτοια τυφλή καταστροφή έχει ηθικό νόημα. Λίγο αργότερα, στο σατιρικό του έργο «Καντίντ ή η Αισιοδοξία» (1759), στέλνει τον ήρωά του στη Λισαβόνα τη στιγμή του σεισμού. Εκεί, ο δάσκαλος Πανγκλός (προσωπογραφία του ίδιου του Λάιμπνιτς) προσπαθεί μ' ευτράπελο τρόπο να αποδείξει ότι ο σεισμός έχει λογική εξήγηση και χρησιμότητα, την ώρα που χιλιάδες άνθρωποι πεθαίνουν δίπλα του.
Στη συζήτηση αυτή παρεμβαίνει Ζαν-Ζακ Ρουσσώ, εισάγοντας σε επιστολή του προς τον Βολταίρο εισήγαγε μια πρώιμη μορφή κοινωνικής οικολογίας: δεν φταίει η φύση για τόσους νεκρούς , αλλά η ανθρώπινη απληστία που έχτισε επταώροφα, πυκνοκατοικημένα κτίρια σε μια σεισμογενή περιοχή.
Από την πλευρά του, ο Ιμμάνουελ Καντ έγραψε τρία ξεχωριστά δοκίμια για το φαινόμενο, απορρίπτοντας πως το φαινόμενο σχετίζεται με τη Θεία Πρόνοια. Αποδεικνύει την ευθραυστότητα του ανθρώπου απέναντι στα γεγονότα, που είναι εκείνα τα οποία εγγράφουν την ύπαρξή του στην ιστορική προοπτική. Ο Καντ βλέπει τον σεισμό στη Λισαβόνα, ως ευκαιρία για την "ενηλικίωση" της ανθρωπότητας, με εργαλεία τον Ορθό Λόγο, την κριτική και την ελεύθερη βούληση. Τα γεγονότα, ως παρόν, συμβάλλουν στην προγραμματική χάραξη του μέλλοντος.Ο σεισμός στη Λισαβόνα έθεσε τα θεμέλια της σύγχρονης Μετεωρολογίας και Σεισμολογίας.
Ο Ρομαντισμός και η Φύση
Στον 19ο αιώνα, η εικόνα του σεισμού μετατοπίζεται από την επιστημονική ανάλυση στην υπαρξιακή απογοήτευση του Ρομαντισμού. Ο Ιταλός ποιητής Τζάκομο Λεοπάρντι, στο περίφημο έργο του «Η Τζινέστρα ή το λουλούδι του ερήμου» (La Ginestra), χρησιμοποιεί τις ηφαιστειακές εκρήξεις και τους σεισμούς του Βεζούβιου για να αναδείξει την απάθεια της Φύσης, η οποία αποδεικνύεται όχι στοργική μητέρα, αλλά «σκληρή τροφός» (dura nutrice) για τον άνθρωπο. Ενώ το άνθος της Γινέστρας, που ανθεί στις πλαγιές των ηφαιστείων γίνεται σύμβολο της ανθρώπινης αξιοπρέπειας:
«Και τη δύναμη
εδώ με σωστό μέτρο
θα μπορέσει ακόμα να εκτιμήσει του ανθρώπινου γένους,
Εκεί όπου η σκληρή τροφός, λιγότερο το φοβάται,
με μια ελαφριά κίνηση σε μια στιγμή εκμηδενίζει
εν μέρει, και μπορεί με κινήσεις
λίγο λιγότερο ελαφριές ακόμα ξαφνικά
να το αφανίσει ολόκληρο.»
Στη Γερμανία, ο Χάινριχ φον Κλάιστ γράφει τη συγκλονιστική νουβέλα «Ο Σεισμός στη Χιλή» (Das Erdbeben in Chili, 1807). Η ιστορία διαδραματίζεται στο Σαντιάγο το 1647, όπου δύο παράνομοι και καταδικασμένοι από την πουριτανική κοινωνία εραστές, σώζονται απρόσμενα, όταν ο τρομερός σεισμός γκρεμίζει φυλακές κι εκκλησίες. Εάν αρχικά οι ταξικές και κοινωνικές διακρίσεις καταργούνται, μέσα σε μία αλληλέγγυα «κοινότητα αγάπης» μεταξύ των επιζώντων, η ιερατική μισαλλοδοξία αποκαθιστά την κοινωνική υποκρισία και ξανακαταδικάζει τους δύο ρομαντικούς εραστές, αποδεικνύοντας πόσο το «ηθικό κακό» είναι χειρότερο από το «φυσικό».
Κάποια χρόνια αργότερα ο Αλέξανδρος Δουμάς στη διάρκεια της επίσκεψής του στην Ιταλία περιγράφει ανάγλυφα τον αναπόφευκτο τρόμο και την ψυχική αναστάτωση του ανθρώπου μπροστά στη φυσική καταστροφή που ο ίδιος, αλλά κι οι κάτοικοι του Ρέτζο Καλάμπρια έζησαν παρ' ότι ήσαν προετοιμασμένοι από τους προσεισμούς.
20ός Αιώνας: Ο Σεισμός ως Ιστορικό Τραύμα και Υπαρξιακό Κενό
Στον 20ό αιώνα, ο σεισμός συνδέεται με τη γεωγραφική ταυτότητα και τη συλλογική μνήμη περιοχών που δοκιμάστηκαν σκληρά.
Ο σεισμός στο ποίημα «Η απαράμιλλη γη» (La terra impareggiabile, 1955-58) του μεγάλου Σικελού ποιητή Σαλβατόρε Κουαζίμοντο γίνεται αφορμή για να υμνήσει τον τόπο του, ενώ στο ποίημα «Στον πατέρα» (Al padre), ο σεισμός του 1908 αποτελεί το έναυσμα για να περιγράψει τη νοσταλγία για την απουσία του πατέρα του, που η δόνηση έγινε αφορμή για την εργασιακή του περιπέτεια.
Στην Ιαπωνία, μια χώρα που ζει σε διαρκή σεισμικό αναβρασμό, ο Χαρούκι Μουρακάμι έγραψε τη συλλογή διηγημάτων «Μετά τον Σεισμό» (Kami no Kodomo-tachi wa Mina Odoru, 2000), με αφορμή τον καταστροφικό σεισμό του Κόμπε το 1995. Οι ήρωες του Μουρακάμι καίτοι δεν επηρεάζονται απαραίτητα άμεσα από τον σεισμό --πολλοί ζουν μακριά-- κάμπτονται ψυχικά. Η γεωλογική ρωγμή μετατρέπεται σε υπαρξιακή ρωγμή, αναγκάζοντάς τους να επανεξετάσουν τις άδειες, αποξενωμένες ζωές τους, τα διαζύγιά τους και τις μοναξιές τους.
Ο Μεξικανός συγγραφέας Χουάν Βιγιόρο έζησε το 2010 στη διάρκεια ενός συνεδρίου έναν νέο, ισχυρό, σεισμό στο Σαντιάγο, τον οποίο αποτύπωσε στο έργο του «8,8 Ο φόβος στον καθρέπτη» (8.8: El miedo en el espejo), ενώ απαθανάτισε και την εμπειρία του στους σεισμούς στην Πόλη του Μεξικού το 1985 και το 2017 στο ποίημά του «Ψηλά τη γροθιά» (El puño en alto). Στο έργο του περιγράφονται οι υλικές και κυρίως οι ψυχικές και κοινωνικές επιπτώσεις που έχει μία τέτοιου μεγέθους καταστροφή στο συλλογικό γίγνεσθαι.
Αλλά και στην ελληνική λογοτεχνία, ο σεισμός έχει επίσης αφήσει βαθύ αποτύπωμα. Ο 'Αγγελος Σικελιανός, συγκλονισμένος από τον σεισμό που ισοπέδωσε την Κόρινθο το 1928, γράφει το ποίημα «Ο Σεισμός». Ο Σικελιανός, αντίθετα με τον Λεοπάρντι, βλέπει τη δόνηση της γης ως μια διονυσιακή, εξαγνιστική δύναμη, μια αναγκαιότητα για το γκρέμισμα του παλιού κόσμου ώστε να γεννηθεί κάτι νέο και πνευματικά ανώτερο.
Αντίστοιχα, η μετασεισμική καταστροφή των Επτανήσων το 1953 αποτυπώθηκε έντονα στην πεζογραφία δημιουργών όπως ο Καίσαρ Εμμανουήλ, όπου ο σεισμός λειτουργεί ως βίαιο τέλος εποχής για έναν ολόκληρο πολιτιστικό μικρόκοσμο.
Είτε ως υπερφυσικό ή μεταφυσικό στοιχείο, είτε ως απρόβλεπτο φυσικό γεγονός, ο σεισμός πάντοτε ασκούσε στη συνείδηση, την ψυχολογία και τη φωνή των συγγραφέων μία αντιφατική σαγήνη. Μία έλξη/άπωση που αναδύεται από τις σελίδες της παγκόσμιας λογοτεχνίας, οι οποίες εκφράζοντας ταυτόχρονα το «μαθηματικό» και το «δυναμικό» Υψηλό, επιοκυρώνουν την άποψη του Ιμ. Καντ ότι είναι αυτό που αποτελεί το κατεξοχήν συστατικό της τέχνης.
Πηγή: ΑΠΕ-ΜΠΕ