Το καλοκαίρι φέρνει στη μνήμη μία από τις σημαντικότερες μορφές της κυπριακής λογοτεχνίας. Με αφορμή τη συμπλήρωση 89 χρόνων από τον θάνατο του Δημήτρη Λιπέρτη, η φιλόλογος Μαρία Α. Μίτλεττον αναδεικνύει, μέσα από την έρευνά της, τη βαθιά και μοναδική σχέση που ανέπτυξε ο κυπριακός λαός με τον «γλυκύ ποιητή», όπως τον αποκαλούσαν οι σύγχρονοί του. Η φιλόλογος Μαρία Α. Μίτλεττον, μέσα από σχετική της μελέτη, φωτίζει τη μοναδική θέση που κατείχε ο Λιπέρτης στις καρδιές των Κυπρίων, εστιάζοντας κυρίως στα δημοσιεύματα του Τύπου που ακολούθησαν τον θάνατό του. Μέσα από αυτά τα κείμενα, δεν καταγράφεται μόνο η απώλεια ενός λογοτέχνη αλλά και το συλλογικό πένθος μιας κοινωνίας που αναγνώριζε στο πρόσωπό του έναν αυθεντικό εκφραστή της ψυχής της.

Ο ποιητής

Σύμφωνα με την κ. Μίτλεττον, ο Λιπέρτης, ένας από τους πλέον αγαπημένους ποιητές της Κύπρου, γνώρισε την καθολική εκτίμηση και αγάπη του κόσμου όσο ακόμη βρισκόταν στη ζωή. Δεν ήταν μία προσωπικότητα που αναγνωρίστηκε μετά θάνατον αλλά ένας δημιουργός που είχε ήδη κατακτήσει τον σεβασμό και την αποδοχή του αναγνωστικού κοινού. Άφησε την τελευταία του πνοή στις 18 Ιουλίου 1937, μέσα στην καρδιά ενός δύσκολου καλοκαιριού, αφήνοντας πίσω του μια σπουδαία λογοτεχνική παρακαταθήκη και μια μνήμη που παραμένει ζωντανή μέχρι σήμερα. Η εφημερίδα «Κυπριακός Φύλαξ», στις 19 Ιουλίου 1937, δημοσίευε την είδηση για τον θάνατό του υπό τον τίτλο «Απέθανε χθες ο ποιητής Δημήτριος Θ. Λιπέρτης», με τα λόγια: «Η Κύπρος ολόκληρος και ιδιαιτέρως ο κόσμος των γραμμάτων θρηνεί την απώλειαν του γλυκυτάτου ποιητού». Στο ίδιο φύλλο παρατίθετο και ο εκφωνηθείς επικήδειος του Γ.Α. Μαρκίδη. Η ίδια εφημερίδα, στις 20 Ιουλίου 1937, έγραφε χαρακτηριστικά: «Ο Λιπέρτης δεν είναι πλέον εις την ζωήν και η συμπαθητική φωνή του δεν αφήνει τους βαρείς τόνους της… Ο άνθρωπος Λιπέρτης έσβησε αλλά δεν θα σβήσει κι ο ποιητής…». Παράλληλα δημοσίευε σύντομο άρθρο για τη διαθήκη του, σύμφωνα με την οποία «το μέγιστον μέρος της εις χρήμα ρευστόν περιουσίας του» θα δινόταν στο Ελληνικόν Ορφανοτροφείον, μια πράξη που ενίσχυσε ακόμη περισσότερο την εικόνα του ως ανθρώπου προσφοράς και κοινωνικής ευαισθησίας.

Η πρώτη αντίδραση

Η εφημερίδα «Χρόνος», στο φύλλο της 22ας Ιουλίου της ίδιας χρονιάς, ανακοίνωνε με λόγια θλίψης την εκδημία του ποιητή: «Την παρελθούσαν Κυριακήν απέθανε εν Λευκωσία ο γλυκύς ποιητής των Τζυπριώτικων Τραουδκιών Δ. Λιπέρτης». Το δημοσίευμα τόνιζε ότι η είδηση ακούστηκε σε ολόκληρη την Κύπρο «μετά βαθυτάτης θλίψεως», καθώς ο Λιπέρτης ξεχώριζε όχι μόνο ως πνευματικός άνθρωπος που τίμησε την Κύπρο στον διεθνή κόσμο των γραμμάτων αλλά και ως άνθρωπος. Το συγκεκριμένο δημοσίευμα ήταν ίσως το μόνο που δεν έβριθε συναισθηματικών εξάρσεων, καταγράφοντας με ψυχραιμία ότι η κηδεία «εγένετο αυθημερόν εις την Πρωτεύουσαν μετά πάσης σεμνοπρεπείας και εν μέσω ειλικρινών ενδείξεων αγάπης, σεβασμού και εκτιμήσεως». Κι όμως, τις επόμενες ημέρες του καλοκαιριού του 1937 αναπτύχθηκε μία ολόκληρη φιλολογία γύρω από την κηδεία του ποιητή και το κατά πόσο του αποδόθηκαν οι πρέπουσες τιμές. Η συζήτηση είχε ξεκινήσει μέσα από κείμενο του Αντώνη Ιντιάνου στην εφημερίδα «Ελευθερία» της 1ης Αυγούστου 1937, με τίτλο «Γύρω από την κηδεία του Λιπέρτη: Ποιοι οι υπεύθυνοι». Ο συντάκτης αναφερόταν στο αίσθημα πικρίας που θα μπορούσε να αισθανθεί κάποιος αντικρίζοντας τον περιορισμένο αριθμό παρευρισκομένων στην κηδεία, η οποία τελέστηκε στον ναό της Φανερωμένης. Αναγνώριζε βέβαια ότι η θερινή περίοδος, το κλείσιμο των σχολείων και οι υψηλές θερμοκρασίες είχαν επηρεάσει τη συμμετοχή του κόσμου. Παρ’ όλα αυτά, θεωρούσε πως δεν είχαν γίνει οι αναγκαίες ενέργειες για να ενημερωθούν εγκαίρως φορείς και πρόσωπα που θα ήθελαν να αποτίσουν φόρο τιμής στον ποιητή. «Και σταθήκαμεν μάρτυρες μιας κηδείας που δεν ανταποκρινόταν προς το πένθος, την αξία και τη σημασία του κηδευομένου», σημείωνε χαρακτηριστικά. Την ίδια ημέρα, στην εφημερίδα «Κυπριακός Τύπος», δημοσιεύθηκε επιστολή του Σ. Χρίστη με τίτλο «Εάν δεν έγινε ό,τι έπρεπε να γίνη εις την κηδείαν του Λιπέρτη;». Ο συντάκτης επέκρινε τον Τύπο, τον δήμο, την Εφορία και τα οργανωμένα σύνολα της Λευκωσίας για όσα θεώρησε παραλείψεις στην οργάνωση της τελετής. Δεν απέκρυπτε την εντύπωσή του ότι δεν έγινε ό,τι άρμοζε στο μέγεθος του ποιητή που είχε χάσει ο τόπος. Εξάλλου, λίγες ημέρες νωρίτερα, στις 29 Ιουλίου 1937, είχε δημοσιεύσει στην «Ελευθερία» το άρθρο «Γύρω από τον θάνατο του Λιπέρτη», όπου εξέφραζε την αγανάκτησή του επειδή οι επαρχίες δεν είχαν ενημερωθεί εγκαίρως ώστε να εκπροσωπηθούν στην κηδεία.

Τέλος στη διαμάχη

Ο καθηγητής Κ. Π. Χατζηιωάννου επιχείρησε να βάλει τέλος στη συζήτηση με άρθρο του στον «Κυπριακό Τύπο» στις 4 Αυγούστου 1937, υπό τον τίτλο «Φτάνει πια να διασύρεται ο νεκρός κι’ η κηδεία του κάτω από άλλα προσχήματα». Δεν είναι γνωστό εάν πέτυχε τον στόχο του, καθώς το κείμενό του περιείχε αναφορές και επικρίσεις προς πρόσωπα που είχαν εμπλακεί στη δημόσια συζήτηση. Το μόνο βέβαιο είναι ότι η διαμάχη παρέμεινε ζωντανή για αρκετό διάστημα, με χαρακτηριστικό παράδειγμα άρθρο του Άντη Περνάρη στον «Κυπριακό Τύπο» στις 2 Σεπτεμβρίου 1937. Η κ. Μίτλεττον ξεχωρίζει, ωστόσο, ένα διαφορετικό κείμενο, το οποίο μετατόπιζε ουσιαστικά το ενδιαφέρον από την κηδεία στο πραγματικό μέγεθος της απώλειας. Πρόκειται για το άρθρο του Τεύκρου Ανθία «Οι τελευταίες αναλαμπές του ποιητή Λιπέρτη», που δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα «Ελευθερία» στις 27 Ιουλίου 1937. «Ήρεμος, γαλήνιος, έφυγε για πάντα από κοντά μας ο ποιητής Λιπέρτης. Σύμφωνα με τον ίδιο, η ποίηση του Λιπέρτη ήταν άρρηκτα συνδεδεμένη με την ύπαρξη και την ταυτότητα του λαού, εκφράζοντας με ξεχωριστό τρόπο τις ευαισθησίες και τα βιώματά του. 

Η υστεροφημία

Αρκετούς μήνες μετά την κηδεία, η διαμάχη φαίνεται να υποχωρεί. Στα δημοσιεύματα που ακολουθούν, κυριαρχεί πλέον η ανάδειξη του ποιητικού μεγαλείου του Λιπέρτη και η προσπάθεια αποτίμησης της προσφοράς του. Ο μελετητής Κ. Λαβίθης έγραφε στον «Κυπριακό Φύλακα» για τον Λιπέρτη ως δάσκαλο και για την επίδρασή του στους μαθητές του. Η εφημερίδα «Πάφος» αναδημοσίευε κείμενο της «Ελληνικής Επιθεώρησης», όπου ο ποιητής χαρακτηριζόταν «ο Μιστράλ της Κύπρου». Η σύγκριση αυτή φανερώνει το μέγεθος της εκτίμησης που απολάμβανε ήδη λίγους μήνες μετά τον θάνατό του. Σε διάλεξή του στο Παγκύπριο Γυμνάσιο, ο καθηγητής Κ. Προυσής ανέλυε το ποιητικό του έργο, ενώ τον Ιούλιο του 1938 ο Λ. Γιαννίδης τον χαρακτήριζε «τον δικό μας ποιητή», μια κορυφή που αναπτύχθηκε σε ένα περιβάλλον με περιορισμένες πνευματικές δυνατότητες. Η κ. Μίτλεττον στάθηκε ιδιαίτερα σε ένα φιλολογικό μνημόσυνο που διοργάνωσε ο πολιτιστικός σύλλογος «Κινύρας» στην Πάφο, στις 29 Αυγούστου 1937. Όπως ανέφερε, δεν είναι τόσο το εμβατήριο του Σοπέν με το οποίο άνοιξε η εκδήλωση, ούτε οι πολυάριθμες ομιλίες και απαγγελίες που έμειναν στη μνήμη, όσο ένα ποίημα του Εύρη Χριστοδουλίδη αφιερωμένο στον Λιπέρτη. Το ποίημα δημοσιεύθηκε στην πρώτη σελίδα της εφημερίδας «Πάφος» στις 2 Σεπτεμβρίου 1937 και, όπως σημείωσε η ίδια, εξακολουθεί να συγκινεί βαθιά. Σε αυτό αποτυπώνεται η αίσθηση ότι ο κυπριακός λαός δεν έβλεπε στον Λιπέρτη μόνο τον ποιητή των πόθων, των οραμάτων, των πόνων και της φύσης του τόπου αλλά έναν άνθρωπο με τον οποίο ένιωθε συγγένεια και εσωτερικό δεσμό. Μια σχέση που σήμερα ίσως είναι δύσκολο να κατανοηθεί, καθώς έχει σε μεγάλο βαθμό χαθεί η άμεση σύνδεση της κοινωνίας με την ποίηση και τους δημιουργούς της.

Ξύπνα, παππού, τζαι καρτερούσιν

οι λας, για να τους πεις τη «Γιαλλουρούν».

Ξύπνα, παππού! Άκου, φακκούσιν,

εν κρίμαν οι φτωσιοί να καρτερούν…

Άκου τους! Είντα που λαλούσιν

«Ο Θεός να μακαρίση τον παππούν».

Τζαι γιω με τζείνους λυπημένος

λαλώ που μέσα μου μιαν προσευκήν

«Το χώμα σου ναν αλαφρόν τζαι μαουλούτζιν

ναν γιασουμιά, παππού, δάφνες τζι ανθοί».