Το πρώτο διάβασμα της «Μεσαρκάς» του Χρίστου Ζάνου, γνωστού ηθοποιού, σκηνοθέτη και συγγραφέα, γίνεται απνευστί. Σε αιχμαλωτίζει κάθε σελίδα τού βιβλίου με τα τριάντα τόσα συναρπαστικά αφηγήματα, κάτι σαν διηγήματα δηλώνει ο ίδιος, με λόγο κοφτό, αφτιασίδωτο, γραφή λιτή, διεισδυτική, αφοπλιστική. Μου θύμισε τον Χρόνη Μίσσιο στην αυτοβιογραφική του πεζογραφία «…καλά, εσύ σκοτώθηκες νωρίς» που, όταν μας συστήθηκε ως λογοτέχνης, μάς ξάφνιασε με την σχεδόν τηλεγραφική, προφορική γραφή του, έντονα προσωπική και εξομολογητική, μα και… βιαστική, αν επιτρέπεται η λεκτική αυθαιρεσία.
Τέτοια χαρακτηριστικά αισθάνομαι πως έχει και η γραφή του Ζάνου. Γι’ αυτό, με το τέλος της ανάγνωσης, ένιωσα την ανάγκη να γυρίσω ξανά στα κείμενα, να ανιχνεύσω λέξεις-κλειδιά, να αποκρυπτογραφήσω μηνύματα, να δω καθαρότερα εικόνες. Γιατί ο αφηγηματικός λόγος τού συγγραφέα είναι μαζί και εικονογραφικός, που αποκαλύπτει και τον πλούσιο πνευματικό του κόσμο. Και δεν είναι υπερβολή να λεχθεί πως όλα σχεδόν τα μικρά σε έκταση αφηγήματα της «Μεσαρκάς» του Ζάνου είναι έτοιμα σενάρια για το θεατρικό σανίδι ή την τηλεοπτική οθόνη. Για του λόγου το ασφαλές, διαβάστε το «Βουκολικό», ένα από τα αφηγήματα που ξεχωρίζουν, καθώς αναδεικνύει παραστατικά έθη της εποχής με τους ζωοκλέφτες, που «κτύπησαν» και στη μάντρα του πατέρα του, και τους άγραφους κανόνες που «καθάριζαν» το τοπίο στο πι και φι, χάρη στις κουμπαριές και την μπέσα των παλιών Κυπραίων.
Ο κόσμος της Μεσαρκάς και της Κύπρου
Έτοιμο σεναριακό υλικό είναι συνολικά όλο το βιβλίο, με διαμορφωμένους χαρακτήρες, εκφραστικούς διαλόγους, σκηνικό χώρου. Τα παιδικά και σχολικά χρόνια του συγγραφέα στην Κύπρο της δεκαετίας του 1950-60 (που ξυπνούν παρόμοιες μνήμες και εμπειρίες και σε άλλους, όπως ο γράφων, με καταγωγή από χωριά της υπαίθρου), όπου παρεισφρέουν ιστορικά γεγονότα σε εξέλιξη· οι πρώτοι έρωτες, η ενηλικίωση, οι σπουδές, η ενασχόληση στην εκπαίδευση και στο θέατρο, «ιστορίες βιωματικές στην ατμόσφαιρα της εποχής, βγαλμένες από την προσωπική ζωή του συγγραφέα, στο κλίμα των ημερών που στοίχειωσαν την Κύπρο», όπως γράφει στο Επίμετρό του ο γνωστός Λυσιώτης ποιητής και λογοτέχνης, Γιώργος Μολέσκης. Αυτά και άλλα διαγράφουν ένα χρονικό εξαιρετικά ενδιαφέρον, με πολλά ερεθίσματα για λόγο και αντίλογο. Που φτάνει στην κατακλείδα του βιβλίου, έτος 1987, με τον καβαφικό τίτλο «Απολείπειν ο Θεός…», όταν η φίλη νοσοκόμα πληροφορεί τηλεφωνικώς τον συγγραφέα-γιο, πως η 86χρονη μάνα Ευφροσύνη, πρόσφυγας από την Μεσαρκάν, εμακαρίστηκεν στο Νοσοκομείο Λάρνακας. Η μάνα Ευφροσύνη, που σε άλλο παραστατικό στιγμιότυπο, νεότερη, πριν από την προσφυγιά, αφήνει ικανοποιημένη το παλιό παντοπουλείο της Λευκωσίας, όπου ξεπούλησε την πραμάτεια της με προϊόντα δικά της πρώτον πράμα, κρατά στο ένα χέρι τον μικρό Χρίστο, στο άλλο μιαν άδεια κούζα και παραμάσκαλα μιαν πατανία… Οι εικόνες μιας άλλης εποχής που λέγαμε...
Γέννημα θρέμμα της Μεσαορίας είναι ο Ζάνος, από την κατεχόμενη Μουσουλίτα, τη μικρή κοινότητα των 213 κατοίκων, που «στην πορεία του χρόνου είχε σχεδόν τα πάντα, ερείπια παλιάς εκκλησιάς, μεγάλη και πλούσια πεδιάδα, την Μεσαρκά, και μεγάλο ποταμό, τον Πηδκιά. Είχε αριστερό πολεμιστή στον Εμφύλιο της Ισπανίας, κάποια νέα παλληκάρια μέλη της ΕΟΚΑ, αγωνιστές στα κρατητήρια των Άγγλων. Δεν είχε όμως κανένα ήρωα πεσόντα κι αυτό ήταν το μεγάλο μας μαράζι…», γράφει, αποκαλύπτοντας και σ’ αυτό και σε άλλα στιγμιότυπα ζωής την αριστερή ιδεολογική του ταυτότητα, αναδεικνύοντας συνάμα τα διχαστικά πάθη του λαού μας, που ακόμα μάς δυναστεύουν. Το κάμνει κι αυτό χωρίς φτιασίδια, με ειλικρίνεια και τόλμη περισσή, ανατρεπτική, ενίοτε αιρετική…
Στα πολλά στιγμιότυπα ζωής του συγγραφέα και τα συμβάντα που καταγράφει, κάθε αναγνώστης του βιβλίου θα επιλέξει κάποια. Τηλεγραφικά ο γράφων στέκεται στον σπαρακτικό οικογενειακό αποχαιρετισμό της Αναστούς, που ξενιτεύτηκε στην Αγγλία με το βαπόρι «Μεσσάπια», τη συνάντηση με τον θεατράνθρωπο Βλαδίμηρο Καυκαρίδη, τη συνωμοτική φιλοξενία του Γιώργου Τσικουρή στη φοιτητική σοφίτα της Αθήνας, το βράδυ πριν από τον τραγικό του θάνατο, την επίσκεψη στα κρατητήρια της οδού Μπουμπουλίνας στα χρόνια της χουντικής επταετίας. Αξίζει να διαβαστούν.
Το ιντερμέδιο της Ευφροσύνης και η κυπριακή ντοπιολαλιά
Επιλέγοντας σωστά την κυπριακή διάλεκτο στην αυθεντική και όχι στη φτιασιδωμένη, επιτηδευμένη, μοδάτη για εντυπωσιασμό ή από αμορφωσιά των ημερών μας, ο Χρίστος Ζάνος δίνει τον λόγο στη μάνα Ευφροσύνη στο εμβόλιμο ιντερμέδιο, για να μας αφηγηθεί τα όσα τραγικά βρήκαν την προδομένη Κύπρο το 1974. Γιατί, πώς αλλιώς θα μπορούσε να πει, πως έφυγαν άρον-άρον «πάνω στο φορτηκούιν του Γιαννή, ναν καλά ο άνδρωπος, δίχα να πάρουν τίποτε, ούτε ψουμίν, ούτε ελλιές, ένα χαλλούμιν. Άφησαν πίσω τες αίγιες, τον σιοίρον, τον σσιύλλον και τον γάδαρον». Μιλά για τον Κωστήν, τον γιο της, που σκοτώθηκε στες μάχες «τζαι τα τέσσερα μωρά του που εμείναν ορφανά, τζι ακούετουν το κλάμαν της έναν μίλι μακρυά μες το Δασάκι της Άχνας».
Τόσο στο μέρος αυτό όσο και στα άλλα αφηγήματα, ο συγγραφέας χρησιμοποιεί λειτουργικά, όταν πρέπει, την κυπριακή διάλεκτο για ονόματα ανθρώπων (Ελενού, Γιωρκούι, Σαββής), τόπων, αντικειμένων, φράσεων (η βίτσα του δασκάλου, η στετέ μας, η βράκα η προσιαστή, τα χτηνά, το Νιόχωρκο, το ξωπόρτι). Γι’ αυτό και το εκτενές, απαραίτητο επεξηγηματικό γλωσσάρι.
Το βιβλίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια, σε εξώφυλλο με πίνακα του εξ Αμμοχώστου γνωστού ζωγράφου και σκηνογράφου, Άντη Παρτζίλη. Καλοτάξιδο και καλοδιάβαστο.