Κάθε Τρίτη, γύρω στις 20.00, άνθρωποι από διαφορετικές αφετηρίες μαζεύονται στο OPU House, έναν κοινοτικό χώρο ο οποίος δημιουργήθηκε με σκοπό να δώσει χώρο στους πολίτες να συναντηθούν, να συνομιλήσουν και να μοιραστούν ιδέες οι οποίες, όπως διαφαίνεται, εδώ και περίπου τρία χρόνια παίρνουν σάρκα και οστά ως συλλογικές πρωτοβουλίες για μια πιο ανθρώπινη πόλη. Η ιδέα της κοινοτικής κουζίνας, πρέπει να πούμε, εξελίσσεται στο νησί, καθώς υπάρχουν ακόμη 2-3 αντίστοιχες πρωτοβουλίες σε άλλους κοινοτικούς χώρους, οι οποίες επίσης φέρνουν κοντά τους πολίτες και παράλληλα συγκεντρώνουν χρήματα για φιλανθρωπικό σκοπό ή τη διοργάνωση περισσότερων κοινοτικών κουζινών.

Μια από τις Τρίτες του Οκτώβρη βρεθήκαμε εκεί, στη γειτονιά των Αγίων Ομολογητών, σε μια συζήτηση που διοργάνωσε το ABR πριν από το κοινό γεύμα, στο πλαίσιο ευρωπαϊκού προγράμματος για την ενεργοποίηση των κοινοτήτων. Με αφετηρία την εμπειρία της κοινοτικής κουζίνας, κόσμος που ήρθε για τη συζήτηση αλλά και κόσμος που ήρθε για το φαγητό ή το μοίρασμα της Τρίτης, κάθισε στην υπέροχη εσωτερική αυλή του σπιτιού του OPU και μίλησαν για όσα τους φέρνουν κοντά, για την ανάγκη να υπάρχουν περισσότεροι ανοιχτοί χώροι συνάντησης και για το πώς μια απλή καθημερινή συνήθεια μπορεί να γίνει αφορμή για συλλογική δράση.

Η κοινοτική κουζίνα του OPU ξεκίνησε από ένα μπάρμπεκιου και την επιθυμία της ομάδας να γνωρίσει περισσότερο κόσμο. Όπως εξήγησε η Έλενα Γεωργίου, ενεργό μέλος της κοινότητας του OPU, στην αρχή διοργάνωναν περιστασιακά μπάρμπεκιου, απευθύνοντας ανοιχτή πρόσκληση σε όποιον ήθελε να βρεθεί εκεί. Όταν έπεσε η πρόταση να καθιερωθεί μια εβδομαδιαία συνάντηση, η πρώτη αντίδραση ήταν επιφυλακτική: ποιος θα αναλάμβανε την επιπλέον δουλειά; Η προθυμία ενός μέλους, του Ιάκωβου Σιερήφη, να αναλάβει την οργάνωση έδωσε τελικά το έναυσμα. Από τότε, εδώ και περίπου ενάμιση χρόνο, το τραπέζι «στρώνεται» σχεδόν κάθε εβδομάδα, ακόμη και μέσα στον Αύγουστο - έναν μήνα του καλοκαιριού που οι ρυθμοί, ειδικότερα στη Λευκωσία, πέφτουν και το κοινό κατευθύνεται προς παραλιακά συνήθως μέρη. 

Ένα «τραπέζι» που τους χωράει όλους

Η οργάνωση γίνεται μέσα από μια ομάδα στο WhatsApp, όπου στο τέλος κάθε μήνα οι ενδιαφερόμενοι δηλώνουν ποια Τρίτη μπορούν να αναλάβουν το μαγείρεμα. Γύρω από εκείνον που παίρνει την πρωτοβουλία συγκεντρώνονται συχνά κι άλλα άτομα, πρόθυμα να βοηθήσουν, ακόμη κι αν δεν έχουν ιδιαίτερη εμπειρία στην κουζίνα. Στην πορεία, όπως ανέφερε η Έλενα, η ομάδα άρχισε να οργανώνεται καλύτερα, προσπαθώντας να υπολογίζει πόσοι άνθρωποι θα έρθουν, να περιορίζει τη σπατάλη τροφίμων και να λαμβάνει υπόψη διαφορετικές διατροφικές ανάγκες. Στην κουζίνα του σπιτιού, υπάρχει πάντα, για παράδειγμα, ένα πακέτο ζυμαρικά χωρίς γλουτένη, ώστε να μπορούν να ανταποκριθούν και σε ανάγκες που δεν είχαν προβλέψει. Η προσπάθεια, όπως σημείωσε, είναι να μπορούν να φροντίσουν όλους όσοι έρχονται στο κοινό τραπέζι, ακόμη και αυτούς που δεν συμπλήρωσαν τη φόρμα εγγραφής.

Την αίσθηση κοινότητας που δημιουργείται γύρω από αυτή την προετοιμασία του φαγητού, περιέγραψε η Αλίσια, η οποία, όπως αποκάλυψε, είχε αρχίσει να έρχεται στις δράσεις του OPU μόλις το φετινό καλοκαίρι. Όπως αφηγήθηκε, ένας γείτονάς της την προσκαλούσε επί μήνες, αλλά εκείνη δεν έβρισκε χρόνο. Όταν τελικά το αποφάσισε και πήγε, προσφέρθηκε σχεδόν αμέσως να μαγειρέψει την επόμενη εβδομάδα. Η προετοιμασία, όπως είπε, της θύμιζε ένα μεγάλο οικογενειακό τραπέζι, με τη χαρά αλλά και την αναστάτωση που το συνοδεύει. «Ήταν ένα βράδυ του Αυγούστου που συγκεντρώθηκαν περίπου 90 άτομα, χάλασε το μπλέντερ και χρειάστηκε να τρέξουμε στο σπίτι για να φέρουμε άλλο. Εκείνη την ώρα υπήρχε άγχος, αλλά, κοιτάζοντας πίσω, η προσπάθεια να βρούμε λύσεις μαζί μας είχε φέρει πιο κοντά. Μέσα από την κουζίνα έχω γνωρίσει ανθρώπους που δύσκολα θα συναντούσα αλλού».

Η κουβέντα, δε, άνοιξε και σε εμπειρίες από άλλες χώρες, μέσα από τις αφηγήσεις ανθρώπων που ζουν στο εξωτερικό και βρέθηκαν εκείνο το βράδυ στο OPU. Η Μαρί, που ζει σε ένα μικρό χωριό του Ηνωμένου Βασιλείου με πολλούς ηλικιωμένους κατοίκους, περιέγραψε μια κοινοτική πρωτοβουλία που συνδυάζει την αξιοποίηση τροφίμων με την αντιμετώπιση της απομόνωσης. Εθελοντές μαζεύουν φρούτα από δέντρα που διαφορετικά θα έμεναν ανεκμετάλλευτα και τα διαθέτουν δωρεάν, είτε ως φρέσκους καρπούς είτε ως μαρμελάδες και πίτες. Γύρω από αυτές τις δραστηριότητες συναντιούνται οικογένειες με μικρά παιδιά, νέοι αλλά και ηλικιωμένοι. Όπως εξήγησε, η ίδια συμμετέχει εθελοντικά, ενώ μέσα από μια ομάδα ραπτικής έμαθε ακόμη και να ράβει κουμπιά. Για εκείνη, η αξία αυτών των συναντήσεων βρίσκεται και στην ευκαιρία να επικοινωνήσουν γενιές που στην καθημερινότητά τους συχνά παραμένουν χωρισμένες.

Οι εμπειρίες αυτές έφεραν τη συζήτηση και στο τι αναζητούν όσοι επιστρέφουν κάθε εβδομάδα. Η Μάρθα, από το ABR, μιλώντας και μέσα από τη δική της εμπειρία ως ένα εσωστρεφές άτομο, στάθηκε στην ουσιαστική επικοινωνία την οποία διευκολύνει και ενισχύει ένας τέτοιος χώρος. «Η κοινοτική κουζίνα προσφέρει μια αφορμή για να αρχίσει μία κουβέντα, χωρίς να χρειάζεται κανείς να γνωρίζει από προηγουμένως τους υπόλοιπους». Αντίστοιχα, ένα άλλο άτομο ανέδειξε την ανάγκη για συναντήσεις στις οποίες οι άνθρωποι μπορούν να συμμετέχουν σε κάτι μαζί, πέρα από τη συνηθισμένη έξοδο σε μια καφετέρια ή ένα μπαρ.

Ένας χώρος για να συζητήσουν την πόλη

Αυτή η ανάγκη για συνάντηση βρισκόταν και στην αφετηρία του OPU House. Ο Γεώργιος Σωτηρόπουλος, ένας από τους δύο ιδρυτές της πρωτοβουλίας OPU, μίλησε για την επιστροφή του στην Κύπρο, έπειτα από επτά χρόνια στο Άμστερνταμ, ως μια δύσκολη προσαρμογή. «Είχα μια τόσο ωραία καθημερινότητα στο Άμστερνταμ και, επιστρέφοντας στην Κύπρο, κατάλαβα ότι δεν μπορούσα να απολαύσω τη ζωή μου με τον ίδιο τρόπο». Όπως εξήγησε, η διαφορά αντιλήφθηκε ότι αφορούσε «το πώς μετακινείσαι στην πόλη, πώς περνάς τον χρόνο σου και ποιες είναι οι αλληλεπιδράσεις σου μέσα σε αυτήν».

Έτσι, θέλοντας να μάθει τι σχεδιαζόταν για τις υποδομές μετακίνησης, πήγε με το ποδήλατό του σε μια δημόσια διαβούλευση του Δήμου Λευκωσίας. Εκεί γνώρισε τον Ιάκωβο Λοΐζου, που είχε φτάσει επίσης με ποδήλατο. Αντάλλαξαν τηλέφωνα, πήγαν για μια μπίρα και αποφάσισαν να συναντιούνται κάθε Πέμπτη. «Αυτό ήταν κυριολεκτικά το κίνητρό μας. Θέλαμε να μιλάμε μεταξύ μας», είπε ο Γεώργιος. Οι συζητήσεις τούς οδήγησαν σταδιακά στην απόφαση να δοκιμάσουν κάτι μαζί: «Μια μέρα είπαμε, γιατί δεν κάνουμε κάτι γι’ αυτό; Ας προσπαθήσουμε και βλέπουμε τι θα συμβεί».

Το επόμενο βήμα ήταν να βρουν έναν χώρο. «Πώς μπορούμε να μιλάμε για την πόλη, για το πώς θα φέρουμε τους ανθρώπους κοντά και για τη μετακίνηση, χωρίς να έχουμε έναν φυσικό χώρο;», ανέφερε. Όταν βρήκαν, τελικά, το σπίτι που θα στέγαζε το OPU, δεν είχαν ακόμη σαφή εικόνα για το τι θα ακολουθούσε. Στις πρώτες δράσεις βρίσκονταν συχνά μόνο οι δυο τους. «Θυμάμαι να του λέω, ας κάνουμε ό,τι θα κάναμε αν ήταν εδώ περισσότερος κόσμος. Ας το κάνουμε μόνοι μας».

Σταδιακά, βέβαια, άρχισαν να έρχονται κι άλλοι, να περνούν περισσότερο χρόνο στο σπίτι και να προτείνουν δικές τους δράσεις. Η απουσία ενός αυστηρά καθορισμένου προγράμματος άφησε περιθώριο συμμετοχής. Όπως το έθεσε ο Γεώργιος, «αυτό έδωσε χώρο στον κόσμο να φέρει τις δικές του ιδέες και πρωτοβουλίες».

Χώροι υπάρχουν, πώς ανοίγουν στην κοινότητα;

Η ιστορία του OPU έφερε στη συνέχεια ένα ερώτημα από το κοινό: θα μπορούσαν περισσότερα εγκαταλελειμμένα κτήρια να αποκτήσουν αντίστοιχη ζωή; Στην απάντησή του, ο Γεώργιος στάθηκε στην ανάγκη να εμπλακούν οι ιδιοκτήτες, ο δήμος και το κράτος, αλλά και να δοθεί μεγαλύτερο περιθώριο σε προσωρινές χρήσεις χώρων. «Δεν μπορούμε να το κάνουμε μόνοι μας. Μπορούμε να ασκήσουμε πίεση, να κάνουμε πράγματα στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης, να μιλήσουμε στον δήμο, αλλά υπάρχουν ακόμη πολλά που χρειάζονται», επισήμανε.

Άλλη παρέμβαση ανέδειξε τα εμπόδια που συναντά η αξιοποίηση κενών κτηρίων: ιδιοκτήτες που ζουν στο εξωτερικό και δεν ενδιαφέρονται για την περιουσία τους, δυσκολίες πρόσβασης σε χώρους και διαδοχικά επίπεδα γραφειοκρατίας. Η εικόνα ενός εγκαταλελειμμένου σπιτιού μπορεί να γεννά εύκολα ιδέες για τη μελλοντική του χρήση, όμως η απόσταση μέχρι την υλοποίησή τους παραμένει μεγάλη.

Η Έλενα έστρεψε τότε τη συζήτηση σε κτήρια που βρίσκονται ήδη σε κάθε γειτονιά. «Ξέρω ότι τα παλιά σπίτια είναι όμορφα και ρομαντικά. Αν, όμως, θέλουμε έναν χώρο σε κάθε γειτονιά, κάθε γειτονιά έχει ήδη κοινοτικά κτήρια», είπε, αναφερόμενη στα σχολεία που κλείνουν μετά το τέλος των μαθημάτων. «Έχουν θρανία, πολύ χώρο, τουαλέτες, κουζίνες, τρεχούμενο νερό, όλα όσα θα μπορούσες να χρειαστείς για μια ομάδα ραπτικής ή μια κοινοτική κουζίνα». Η πρότασή της ήταν απλή: να ανοίξουν τα σχολεία και για τους ανθρώπους της γειτονιάς.

Η πρόταση αυτή συνοδεύτηκε από μια μικρή ιστορία που μοιράστηκε άλλη συμμετέχουσα. Μιλώντας για ένα παιδί που μόλις είχε ξεκινήσει το δημοτικό, ανέφερε ότι το σχολείο του είχε διοργανώσει μια βραδινή εκδήλωση για γονείς και μαθητές. Όταν πήγαν να το παραλάβουν, το παιδί τούς είπε ότι ήταν «η καλύτερη βραδιά της ζωής του». Μια φράση που, μέσα στην απλότητά της, φανερώνει τι μπορεί να σημαίνει για μια κοινότητα η δυνατότητα να χρησιμοποιεί τους χώρους της και πέρα από την καθιερωμένη λειτουργία τους.

Η δυνατότητα, δε, να δημιουργηθούν περισσότερα σημεία συνάντησης συνδέθηκε και με τους όρους λειτουργίας τους. Όπως τέθηκε στη συζήτηση, εφόσον αναγνωρίζεται η κοινωνική αξία αυτών των χώρων, χρειάζονται και πολιτικές που να διευκολύνουν τη δημιουργία τους. «Οι άνθρωποι θα έπρεπε να έρθουν κοντά και να διεκδικήσουν νομοθεσίες ή πολιτικές που θα κάνουν αυτούς τους χώρους δυνατούς», τόνισε ένας από τους συμμετέχοντες. Η κουβέντα, ωστόσο, δεν περιορίστηκε στη δημιουργία νέων κοινοτικών χώρων, αλλά επεκτάθηκε και στον τρόπο με τον οποίο αξιοποιούνται οι δημόσιοι χώροι που ήδη διαθέτει η πόλη. Κάπως έτσι, η συζήτηση έφτασε στη Λεωφόρο Μακαρίου και στο κατά πόσο πρωτοβουλίες, όπως μια κοινοτική κουζίνα, θα μπορούσαν να αλλάξουν τον τρόπο με τον οποίο οι πολίτες χρησιμοποιούν και βιώνουν έναν δρόμο.

Από το κοινό γεύμα στη Μακαρίου

Η Λεωφόρος Μακαρίου αποτέλεσε ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα για το πώς ένας δημόσιος χώρος μπορεί να αποκτήσει ζωή πέρα από την εμπορική του δραστηριότητα. Θα μπορούσε, για παράδειγμα, μια κοινοτική κουζίνα να συμβάλει σε αυτή την κατεύθυνση; Για τον Γεώργιο, το ζητούμενο δεν είναι απλώς να μεταφερθεί μια δραστηριότητα στον δρόμο, αλλά να δημιουργηθούν οι συνθήκες για να αναπτυχθούν γύρω της περισσότερες πρωτοβουλίες. «Μια κοινοτική κουζίνα από μόνη της δεν θα αλλάξει τίποτα», σημείωσε, περιγράφοντας την προοπτική ενός χώρου όπου αρχιτέκτονες, πολεοδόμοι και πολίτες θα μπορούσαν να συναντιούνται, να εξετάζουν χάρτες, να ανταλλάσσουν ιδέες και να συζητούν για το μέλλον της πόλης.

Η συζήτηση στράφηκε έτσι στο τι σημαίνει να δημιουργείς έναν δρόμο για τους ανθρώπους και όχι μόνο για τη μετακίνησή τους ή το εμπόριο. Ο Γεώργος προβληματίστηκε κατά πόσο θέλουμε μια λεωφόρο όπου οι επισκέπτες θα πηγαίνουν απλώς σε ένα κατάστημα, θα αγοράζουν κάτι που είδαν στο διαδίκτυο και αμέσως μετά θα φεύγουν. «Θέλω να μπορεί να πάει στο κατάστημα, να κάνει την αγορά του και στη συνέχεια να παραμείνει στην περιοχή. Να ανακαλύψει κάτι άλλο. Να συναντήσει ανθρώπους. Να γνωρίσει τη γειτονιά», εξέφρασε. Με άλλα λόγια, η αναδιαμόρφωση ενός δρόμου δεν αρκεί από μόνη της για να τον μετατρέψει σε έναν ζωντανό δημόσιο χώρο. Χρειάζονται δραστηριότητες, δυνατότητες συνάντησης και, κυρίως, η συμμετοχή των ίδιων των πολιτών.

Ανατρέχοντας στην εμπειρία του από το Άμστερνταμ, ο Γεώργιος μίλησε και για μια διαφορετική αντίληψη του αστικού σχεδιασμού, που ονομάζεται Red Carpet Project, δηλαδή «κόκκινο χαλί». «Η λογική ήταν να αισθάνεται ο πεζός ότι η πόλη τού στρώνει ένα κόκκινο χαλί. Ότι η μετακίνησή του είναι εύκολη, ευχάριστη και ασφαλής. Ότι μπορεί να περπατήσει χωρίς να αισθάνεται πως όλα λειτουργούν εναντίον του». Αντίθετα, όπως παρατήρησε, στην Κύπρο το περπάτημα συχνά συνοδεύεται από εμπόδια, την έλλειψη σκιάς και το αίσθημα ανασφάλειας, με αποτέλεσμα πολλοί να καταφεύγουν στο αυτοκίνητο ακόμη και για μικρές μετακινήσεις. «Όλα αυτά είναι ζήτημα νοοτροπίας, κουλτούρας και συμπεριφοράς. Αλλά δεν πιστεύω ότι είναι αδύνατο να αλλάξουν. Αυτός είναι και ένας από τους λόγους που ονομαζόμαστε Organization for Positive Urbanism. Δεν σημαίνει απλώς ότι θέλουμε να είμαστε θετικοί. Σημαίνει ότι πιστεύουμε πως η αλλαγή είναι εφικτή. Και ότι μπορούμε να συμβάλουμε ώστε να πραγματοποιηθεί».

Οι χώροι που έχουμε ξεχάσει

Από τη Μακαρίου, η συζήτηση επέστρεψε στους χώρους που υπάρχουν ήδη στις γειτονιές, αλλά δεν αξιοποιούνται πάντοτε ως σημεία συνάντησης και συλλογικής δραστηριότητας. Ένας από τους συμμετέχοντες έφερε ως παράδειγμα τα κυπριακά σωματεία, τα οποία αποτελούσαν παραδοσιακά σημεία συνάντησης και κοινωνικής συναναστροφής, καθώς δημιουργήθηκαν, μεταξύ άλλων, για να εξυπηρετούν τις ανάγκες των κοινοτήτων και να αποτελούν χώρους κοινωνικής συναναστροφής.  Στην πορεία, ωστόσο, όπως παρατήρησε, αρκετά από αυτά συνδέθηκαν περισσότερο με την κομματική δραστηριότητα ή περιορίστηκαν σε άλλες λειτουργίες, όπως η εστίαση, λειτουργώντας ως ταβέρνες ή ακόμη και ως χαρτοπαιχτικές λέσχες, χάνοντας μέρος του ευρύτερου κοινοτικού τους χαρακτήρα.

Θα μπορούσαν, άραγε, αυτοί οι χώροι να αποκτήσουν έναν πιο ανοιχτό ρόλο στην καθημερινότητα της γειτονιάς; Να φιλοξενούν εργαστήρια, συζητήσεις, πολιτιστικές δράσεις ή πρωτοβουλίες που προκύπτουν από τους ίδιους τους κατοίκους; Το ζήτημα, άλλωστε, δεν είναι μόνο να υπάρχουν διαθέσιμοι χώροι, αλλά και να μπορούν οι άνθρωποι να τους χρησιμοποιούν, να αισθάνονται ευπρόσδεκτοι και να συμμετέχουν στη διαμόρφωση όσων συμβαίνουν μέσα σε αυτούς. Άλλωστε, η εμπειρία της κοινοτικής κουζίνας του OPU δείχνει πως δεν είναι πάντοτε απαραίτητο να δημιουργηθεί μια καινούργια υποδομή για να έρθουν οι άνθρωποι κοντά. Μερικές φορές, αρκεί ένας διαθέσιμος χώρος, η διάθεση για συμμετοχή και η ευκαιρία να μοιραστούν κάτι μέσα σε αυτόν. Ίσως, λοιπόν, το ζητούμενο να μην είναι μόνο η δημιουργία νέων χώρων, αλλά και το πώς μπορούν όσοι ήδη υπάρχουν να αποκτήσουν ξανά ουσιαστικό ρόλο στην καθημερινότητα της κοινότητας.

[Το TY-CO είναι ένα ευρωπαϊκό έργο που χρηματοδοτείται από το πρόγραμμα Creative Europe, στο πλαίσιο της πρόσκλησης CREA-CULT-2024-COOP-1. Με τη χρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Οι απόψεις και οι γνώμες που διατυπώνονται εκφράζουν αποκλειστικά τις απόψεις των συντακτών και δεν αντιπροσωπεύουν κατ'ανάγκη τις απόψεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης ή του Ευρωπαϊκού Εκτελεστικού Οργανισμού Εκπαίδευσης και Πολιτισμού (EACEA). Η Ευρωπαϊκή Ένωση και ο EACEA δεν μπορούν να θεωρηθούν υπεύθυνοι για τις εκφραζόμενες απόψεις].