Υπάρχουν τραγούδια που δεν τα θυμάσαι απλώς. Τα κουβαλάς μέσα σου. Μικρές μελωδίες που μπλέκονται με στιγμές της ζωής και γίνονται μνήμη.
Κάπου στις αρχές της δεκαετίας του ’90 θυμάμαι τον εαυτό μου μπροστά στον καθρέφτη να ετοιμάζεται να βγει. Ήταν εκείνη η ηλικία που κάθε λεπτό μπροστά στο γυαλί έμοιαζε απαραίτητο. Και πίσω μου, στο σπίτι, ο παππούς και ο πατέρας μου να γελούν και να μου τραγουδούν πειρακτικά, σχεδόν χαϊδευτικά:
«Είπα σου χτενίστου λλίον, είπα σου χτενίστου λλίον, τζι εν φεύκεις που το γυαλλί, τζι εν φεύκεις που το γυαλλί. Μα αγαπώ σε όπως είσαι, μα αγαπώ σε όπως είσαι, τζι αστειεύκω σε πελλή, τζι αστειεύκω σε πελλή».
Ήταν ο δικός τους τρόπος να μου πουν «άντε, τελείωνε». Τότε το έβλεπα σαν ένα απλό πείραγμα. Σήμερα όμως καταλαβαίνω πως εκείνη η στιγμή έκρυβε κάτι πολύ πιο βαθύ. Δεν τραγουδούσαν απλώς ένα τραγούδι. Μου μετέφεραν, σχεδόν ασυναίσθητα, τη γλώσσα, το χιούμορ και την πολιτιστική μνήμη της Κύπρου.
Και πίσω από εκείνους τους στίχους βρισκόταν πάντα η φωνή της Κυριακού Πελαγία - μιας γυναίκας που κατάφερε να μετατρέψει την κυπριακή καθημερινότητα σε τραγούδι και να γίνει σύμβολο της μουσικής παράδοσης του τόπου.
Μια φωνή που γεννήθηκε από την ίδια τη ζωή
Η Κυριακού Πελαγία δεν υπήρξε απλώς μια τραγουδίστρια. Υπήρξε φορέας μνήμης.
Ξεκίνησε να γράφει και να τραγουδά σε ηλικία περίπου 60 ετών, σε μια περίοδο της ζωής που πολλοί θεωρούν ότι η δημιουργία έχει ήδη ολοκληρώσει τον κύκλο της. Εκείνη όμως απέδειξε το αντίθετο. Με αρχοντιά, περηφάνια και τη μαγκιά ενός τίμιου ανθρώπου, κατάφερε να μετατρέψει τις εμπειρίες της ζωής της σε τραγούδια που μιλούσαν κατευθείαν στην καρδιά του κόσμου.
Η φωνή της έγινε κομμάτι της συλλογικής μνήμης της Κύπρου. Στα πανηγύρια, στους γάμους, στις οικογενειακές συγκεντρώσεις, τα τραγούδια της συνόδευαν στιγμές χαράς, πειράγματος και συγκίνησης.
Και μέσα από αυτά, η κυπριακή διάλεκτος, με τη ζωντάνια, το χιούμορ και την αυθεντικότητά της, συνέχισε να ακούγεται και να αγαπιέται.
Από τη μνήμη στη σκηνή
Η ζωή και η κληρονομιά της Κυριακού Πελαγίας επιστρέφουν σήμερα μέσα από την παράσταση «Η γιαγιά μου η Κυριακού», που παρουσιάζεται στο πλαίσιο του Nicosia International Festival.
Η παράσταση προσεγγίζει τη ζωή της μέσα από τα μάτια της εγγονής της, της μουσικού Ειρήνης Πελαγία, η οποία έχει και τη μουσική διεύθυνση της παραγωγής. «Η Κυριακού δεν είχε μόνο τον ρόλο της γιαγιάς στη ζωή μου, αλλά αποτέλεσε την αιτία και την αφορμή να είμαι αυτό που είμαι σήμερα, ως άνθρωπος και ως μουσικός», αναφέρει η ίδια.
Σε ένα από τα δίστιχά της η Κυριακού έγραφε: «Τζιαι ώσπου ζιω, εν να λαλώ, νέοι διασκεδάστε, να τραγουδάτε ταχτικά, εκτός που να τζοιμάστε».
Ένα ταξίδι στο «περιβόλι» της Κυριακού
Το θεατρικό κείμενο και την έρευνα της παράστασης υπογράφει ο συγγραφέας και ηθοποιός Αντρέας Νικολαΐδης, ο οποίος προσέγγισε τη ζωή της μέσα από μαρτυρίες, συνεντεύξεις και ιστορίες ανθρώπων που τη γνώρισαν. «Ήταν ένα ταξίδι με προορισμό το περιβόλι της Κυριακού Πελαγίας, εκεί όπου άνθισαν τα δίστιχα και η φωνή της πότιζε τις χαρές και τους καημούς αυτού του τόπου», σημειώνει.
Η σκηνοθετική ματιά
Τη σκηνοθεσία της παράστασης υπογράφει ο διακεκριμένος Κύπριος σκηνοθέτης Κλείτος Κλείτου. Όπως αναφέρει «Υπάρχουν φωνές που δεν τραγουδούν απλώς - υφαίνουν τη μνήμη. Με νήματα από νανουρίσματα και μοιρολόγια, από ψαλμωδίες και πανηγύρια. Η φωνή της Κυριακούς ήταν τέτοια». Και προσθέτει «Ήταν η φωνή της μάνας, της γιαγιάς, της γυναίκας που τόλμησε να τραγουδήσει όταν η εποχή της την ήθελε σιωπηλή. Μέσα από αυτή τη φωνή ολόκληρη η Κύπρος βρήκε τρόπο να θυμηθεί και η νεολαία να αγαπήσει το κυπριακό τραγούδι».
Ένα μήνυμα για τις επόμενες γενιές
Η Κυριακού Πελαγία δεν ανήκει μόνο στο παρελθόν. Ανήκει σε εκείνες τις στιγμές που επαναλαμβάνονται: όταν σε ένα σπίτι κάποιος σιγοτραγουδά έναν παλιό στίχο, όταν σε έναν γάμο κάποιος ζητά ένα παραδοσιακό τραγούδι, όταν μια γιαγιά εξηγεί σε ένα παιδί μια λέξη της κυπριακής διαλέκτου.
Η παράδοση δεν είναι κάτι που φυλάσσεται σε αρχεία ή μουσεία. Ζει μέσα στους ανθρώπους. Στη γλώσσα που μιλούμε, στη μουσική που τραγουδούμε, στις ιστορίες που συνεχίζουμε να αφηγούμαστε.
Και ίσως αυτό είναι το πιο σημαντικό ερώτημα που αφήνει πίσω της η ιστορία της Κυριακού Πελαγίας:
Τι θα παραδώσουμε εμείς στις επόμενες γενιές;
Τη γλώσσα μας; Την κουλτούρα μας; Τις αξίες και τις μνήμες του τόπου μας;
Γιατί κάθε γενιά δεν κληρονομεί απλώς έναν πολιτισμό. Έχει και την ευθύνη να τον κρατήσει ζωντανό - να τον τραγουδήσει ξανά, να τον αφηγηθεί ξανά και να τον παραδώσει λίγο πιο πλούσιο σε εκείνους που θα έρθουν μετά.
*εξωτερική συνεργάτιδα
