Πόσο μπορεί ένας καλλιτέχνης να οικειοποιηθεί στοιχεία από έργα άλλων χωρίς άδεια κατά τη δημιουργία ενός νέου έργου; Πότε αυτό αποτελεί αποδεκτή καλλιτεχνική πρακτική και πότε συνιστά παραβίαση πνευματικών δικαιωμάτων;

Μια νέα απόφαση του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ) επιχείρησε να χαράξει αυτό το όριο, με συνέπειες που αναμένεται να επηρεάσουν την καλλιτεχνική πρακτική σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση και, ενδεχομένως, πέρα από αυτή.

Η απόφαση αποτελεί την πιο πρόσφατη εξέλιξη μιας μακροχρόνιας δικαστικής διαμάχης κατά του Γερμανού μουσικού παραγωγού Moses Pelham, ο οποίος το 1997 χρησιμοποίησε, χωρίς άδεια, δείγμα (sample) από τραγούδι του συγκροτήματος Kraftwerk. Έκτοτε, η υπόθεση εξετάστηκε από διάφορα γερμανικά δικαστήρια και πλέον δύο φορές από το ανώτατο δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Παρότι αφορά τη μουσική, η απόφαση ερμηνεύει την εξαίρεση της πνευματικής ιδιοκτησίας για το «παστίς» (pastiche), μια εξαίρεση που μπορεί να εφαρμοστεί επίσης στις εικαστικές τέχνες, τη λογοτεχνία και τον κινηματογράφο.

Το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι, για να μπορεί κάποιος να επικαλεστεί την εξαίρεση του παστίς, πρέπει να αναπτύσσει έναν «καλλιτεχνικό ή δημιουργικό διάλογο» με το έργο που οικειοποιείται. Σύμφωνα με το Δικαστήριο, το νέο έργο πρέπει να παραπέμπει σε ένα ή περισσότερα προϋπάρχοντα έργα, ενώ ταυτόχρονα να διαφέρει εμφανώς από αυτά. Η δημιουργική αυτή σχέση μπορεί να εκδηλώνεται ως μίμηση ύφους, φόρος τιμής ή χιουμοριστική ή κριτική προσέγγιση.

Πρόκειται για έναν ιδιαίτερα εύστοχο ορισμό, ο οποίος, στο πλαίσιο των εικαστικών τεχνών, εξισορροπεί την ελευθερία των καλλιτεχνών να εξελίσσουν τη δημιουργική τους έκφραση με τα δικαιώματα των δημιουργών των πρωτότυπων έργων.

Η εξαίρεση του παστίς θα μπορούσε να εφαρμοστεί, για παράδειγμα, σε έργα κολάζ ή mashups. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το έργο βίντεο τέχνης The Clock (2010) του Christian Marclay, το οποίο συνθέτει χιλιάδες σύντομα αποσπάσματα από εμπορικές κινηματογραφικές ταινίες. Αντίστοιχα, παστίς θα μπορούσε να θεωρηθεί και ένα έργο που αναπτύσσει δημιουργικά ένα προγενέστερο έργο, όπως το Freedom and Change (1984) της Lubaina Himid, το οποίο βασίζεται εμφανώς στο έργο του Πάμπλο Πικάσο Two Women Running on the Beach (1922).

Παστίς, παρωδία και γελοιογραφία

Το Ηνωμένο Βασίλειο επιτρέπει από το 2014 τη θεμιτή χρήση («fair dealing») για σκοπούς παστίς, καθώς και για παρωδία και γελοιογραφία. Το ερώτημα πλέον είναι κατά πόσο τα βρετανικά δικαστήρια θα υιοθετήσουν την έννοια του «δημιουργικού διαλόγου» που καθιέρωσε το Δικαστήριο της ΕΕ. Μετά το Brexit δεν έχουν καμία νομική υποχρέωση να το πράξουν, ωστόσο κάτι τέτοιο θα μπορούσε να θεωρηθεί μια εύλογη μορφή «δικαστικού διαλόγου» μεταξύ των δικαιοδοσιών.

Πολλές χώρες εκτός Ευρώπης δεν διαθέτουν ειδική εξαίρεση για το παστίς στη νομοθεσία τους. Αυτό σημαίνει ότι οι επαγγελματίες καλλιτέχνες στις χώρες αυτές ενδέχεται να αισθάνονται λιγότερη ασφάλεια όταν οικειοποιούνται εικόνες ή άλλα στοιχεία χωρίς να έχουν εξασφαλίσει πλήρη άδεια χρήσης. Ίσως, λοιπόν, να ισχύει ότι «λίγο παστίς είναι καλύτερο από καθόλου παστίς».

Φέρνει η νέα ευρωπαϊκή ερμηνεία το δίκαιο της ΕΕ πιο κοντά στην έννοια του «fair use» των ΗΠΑ;

Θα μπορούσε να υποστηριχθεί πως ναι. Στο αμερικανικό δίκαιο, η έννοια του fair use δίνει συχνά ιδιαίτερη βαρύτητα στον μετασχηματιστικό χαρακτήρα (transformative use) της χρήσης του αρχικού έργου. Το βασικό ερώτημα είναι αν ο καλλιτέχνης δημιούργησε μια νέα σημασία, μια νέα έκφραση ή μια νέα αισθητική αξιοποιώντας το πρωτότυπο έργο. Το ζήτημα αυτό υπήρξε καθοριστικό σε γνωστές δικαστικές διαμάχες με καλλιτέχνες όπως οι Jeff Koons και Richard Prince. Σε ορισμένες περιπτώσεις τα δικαστήρια δικαίωσαν τους καλλιτέχνες, ενώ σε άλλες διαπίστωσαν παραβίαση πνευματικών δικαιωμάτων. Η κρίση εξαρτάται πάντοτε από τα πραγματικά περιστατικά και το συγκεκριμένο πλαίσιο της χρήσης.

Είναι ο ευρωπαϊκός «δημιουργικός διάλογος» το ίδιο με τον αμερικανικό μετασχηματισμό;

Είναι πολύ κοντά, αλλά όχι ακριβώς. Και οι δύο έννοιες προϋποθέτουν κάποιο βαθμό μετασχηματισμού του αρχικού έργου. Ωστόσο, το νέο ευρωπαϊκό πρότυπο απαιτεί η μεταμόρφωση αυτή να συνιστά πρωτίστως δημιουργική και ουσιαστική εμπλοκή με το προϋπάρχον έργο, ενώ το αμερικανικό δίκαιο του fair use δεν φαίνεται να θέτει τόσο αυστηρή προϋπόθεση. Δεν υπάρχει ένα διεθνές δικαστήριο πνευματικής ιδιοκτησίας που να ενοποιεί τις διαφορετικές προσεγγίσεις. Ως εκ τούτου, η συγκριτική ανάλυση μεταξύ του δικαίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, των Ηνωμένων Πολιτειών, του Ηνωμένου Βασιλείου και άλλων έννομων τάξεων παραμένει αντικείμενο μελέτης ακαδημαϊκών και νομικών σχολιαστών.

Ωστόσο, η ευχή είναι ότι αυτή η προσέγγιση θα αποδειχθεί χρήσιμη και για τους ίδιους τους καλλιτέχνες. Άλλωστε, για εκείνους γίνονται όλα αυτά.

Με πληροφορίες από theartnewspaper.com