Μπορεί ο πολιτισμός να μην βρέθηκε στο επίκεντρο της προεκλογικής εκστρατείας για τις βουλευτικές εκλογές της 24ης Μαΐου 2026, ωστόσο η νέα σύνθεση της Βουλής θα παραλάβει μια σειρά από ανοιχτούς φακέλους που αφορούν άμεσα τους καλλιτέχνες, τις πολιτιστικές υποδομές, τη χρηματοδότηση και συνολικά την πολιτιστική πολιτική του τόπου. Στα συρτάρια της Επιτροπής Παιδείας και Πολιτισμού της Βουλής παραμένουν νομοσχέδια, προτάσεις νόμου αλλά και εκκρεμότητες, από το καθεστώς του καλλιτέχνη και τη θεσμική κατοχύρωση επαγγελματιών του χώρου μέχρι τις διαδικασίες και τη λειτουργία του ίδιου του Υφυπουργείου Πολιτισμού.
Καθεστώς, το άλλο «Κυπριακό»
Ανάμεσα στις παλαιότερες προτάσεις που αφορούν άμεσα τους επαγγελματίες του πολιτισμού βρίσκεται ο περί Ηθοποιών Νόμος του 2004, πρόταση που είχε αρχικά κατατεθεί από την τότε βουλεύτρια του ΔΗΚΟ Αντιγόνη Παπαδοπούλου και επανήλθε προς συζήτηση στα τέλη του 2020 από βουλευτές του ΔΗΚΟ και του ΔΗΣΥ. Η πρόταση αφορούσε τη θεσμική κατοχύρωση του επαγγέλματος του ηθοποιού και τη δημιουργία πλαισίου εγγραφής επαγγελματιών του χώρου. Τότε, το 2020, στην Επιτροπή Παιδείας και Πολιτισμού συζητήθηκε επίσης ο περί Εγγραφής Σκηνοθετών Νόμος του 2019, πρόταση του τότε βουλευτή του Κινήματος Οικολόγων - Συνεργασία Πολιτών Χαράλαμπου Θεοπέμπτου, που αφορούσε επίσης την αναγνώριση του επαγγέλματός τους.
Το 2020, βέβαια, ήταν η χρονιά κατά την οποία εκτελεστική και νομοθετική εξουσία κλήθηκαν να διαχειριστούν τα ζητήματα που απορρέουν από την απουσία του καθεστώτος του καλλιτέχνη πιο έντονα από ποτέ, αφού μεγάλος αριθμός εργαζομένων του πολιτιστικού πεδίου έμεινε ξαφνικά άνεργος και χωρίς πρόσβαση στο επίδομα ανεργίας, το οποίο λάμβαναν οι υπόλοιποι εργαζόμενοι που αναγκαστικά έκλεισαν οι χώροι εργασίας τους λόγω lockdown. Έναν χρόνο μετά, πάντως, σε παρέμβασή του στο «Παράθυρο», με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Θεάτρου, ο πρόεδρος της ΕΗΚ Ανδρέας Τσέλεπος είχε δηλώσει: «Πετύχαμε να βρισκόμαστε σε σταθερές διαβουλεύσεις και με έντονη την παρουσία μας στην κοινοβουλευτική Επιτροπή Παιδείας και Πολιτισμού για την επίτευξη του βασικού μας στόχου, που είναι η κατοχύρωση του επαγγέλματος του ηθοποιού με το Προσχέδιο Νόμου του Ηθοποιού, το οποίο κατατέθηκε αρχικά από την ΕΗΚ το 2004 και τώρα συνεχίζουμε με την επικαιροποίησή του, με τον Ο Περί Ηθοποιών Νόμος του 2021».
Το ζήτημα του καθεστώτος του καλλιτέχνη έμεινε ουσιαστικά στάσιμο από το 2021 μέχρι την επιστροφή του στη Βουλή με τον περί της Θέσπισης Μητρώου Καλλιτεχνών και Καλλιτεχνικής Χορηγίας Νόμο του 2025, ο οποίος κατατέθηκε ως κυβερνητικό νομοσχέδιο. Σε αντίθεση με τις προηγούμενες προτάσεις νόμου, οι οποίες αφορούσαν συγκεκριμένους κλάδους, αυτό το νομοσχέδιο άγγιζε όλους τους εργαζομένους της δημιουργικής βιομηχανίας του τόπου. Ωστόσο, όπως καταγράψαμε και σε προηγούμενα κείμενα, παρόλο που θα δημιουργείτο ένα μητρώο καλλιτεχνών/φορέων και θα έδιδε τη δυνατότητα για εξασφάλιση κάποιας καλλιτεχνικής χορηγίας, διαπιστώθηκαν παραλείψεις και κενά που καθιστούσαν ανέφικτη την εφαρμογή του, με τους βουλευτές απλώς να το παρακάμπτουν και να το αφήνουν στο συρτάρι. Πάντως, σύμφωνα με συνέντευξη της υφυπουργού Πολιτισμού, δρος Βασιλικής Κασσιανίδου, το καθεστώς του καλλιτέχνη είναι μία από τις προτεραιότητες του υφυπουργείου για την τρέχουσα χρονιά. Επομένως, αναμένουμε, με τη νέα σύνθεση της επιτροπής, να παρουσιαστεί ένα νέο ή τροποποιημένο νομοσχέδιο, γιατί έρευνα για το πεδίο όπως και μελέτη άλλων μοντέλων, που υιοθετήθηκαν εδώ και χρόνια στο εξωτερικό, έχουν ήδη πραγματοποιηθεί.
Μάλιστα, προτάσεις έχουν παρουσιαστεί από τους εμπλεκόμενους φορείς, το Γραφείο Επιτρόπου Νομοθεσίας, αλλά και από τη Βουλή των Αντιπροσώπων.
Η μελέτη της Βουλής
Σε ό,τι αφορά την έρευνα της Υπηρεσίας Ερευνών, Μελετών και Εκδόσεων της Βουλής το 2021, που ετοιμάστηκε έπειτα από αίτημα του ΑΚΕΛ, εξετάστηκαν μοντέλα από περίπου 20 χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης και το Ηνωμένο Βασίλειο, με επίκεντρο ζητήματα κοινωνικής ασφάλισης, επαγγελματικής αναγνώρισης και κρατικής στήριξης καλλιτεχνών.
Η μελέτη παρουσίαζε ότι 14 από τις 20 χώρες που απάντησαν στη Βουλή διαθέτουν ειδική νομοθεσία για το καθεστώς του καλλιτέχνη, ενώ άλλες εφαρμόζουν επιμέρους ρυθμίσεις μέσω φορολογικών ή ασφαλιστικών πλαισίων. Ιδιαίτερη αναφορά γινόταν στο γερμανικό μοντέλο, βάσει του οποίου οι αυτοαπασχολούμενοι καλλιτέχνες συμμετέχουν υποχρεωτικά σε ειδικό Ταμείο Κοινωνικών Ασφαλίσεων Καλλιτεχνών, με μέρος των εισφορών να καλύπτεται από το κράτος και από εταιρείες που χρησιμοποιούν καλλιτεχνική εργασία. Παράλληλα, η έρευνα κατέγραφε παραδείγματα όπως η Γαλλία, στην οποία ισχύει ειδικό καθεστώς κοινωνικής προστασίας για καλλιτέχνες με διακοπτόμενη εργασία, η Αυστρία με ειδικό Ταμείο Κοινωνικής Ασφάλισης Καλλιτεχνών, αλλά και χώρες όπως η Λιθουανία, η Σλοβακία και η Λετονία, στις οποίες λειτουργούν μητρώα ή επιτροπές αξιολόγησης επαγγελματιών καλλιτεχνών. Η έρευνα της Βουλής αναγνώριζε και τις ιδιαιτερότητες της πολιτιστικής εργασίας, κάνοντας λόγο για περιοδική απασχόληση, ασταθή εισοδήματα, πολλαπλές μορφές εργασίας και περιορισμένη πρόσβαση σε κοινωνική ασφάλιση.
Προσπάθειες για κίνητρα στήριξης του πολιτισμού
Πέραν του καθεστώτος του καλλιτέχνη όμως, κατά καιρούς κατατέθηκαν και προτάσεις που αφορούσαν τη χρηματοδότηση του πολιτισμού, τη στήριξη πολιτιστικών φορέων και τη δημιουργία κινήτρων για ανάπτυξη πολιτιστικών υποδομών.
Το 2006, κατατέθηκε, από το ΔΗΚΟ, πρόταση τροποποιητικού νόμου που αφορούσε τον περί Φορολογίας Κεφαλαιουχικών Κερδών Νόμο. Παρότι δεν αφορούσε αποκλειστικά τον πολιτισμό, περιλάμβανε πρόνοια για απαλλαγή από φόρο σε περιπτώσεις ανταλλαγής ή πώλησης γης για δημιουργία πολιτιστικών ή αθλητικών χώρων, συνδέοντας έτσι φορολογικά εργαλεία με την ανάπτυξη πολιτιστικών υποδομών.
Το 2023 κατατέθηκε τροποποιητική πρόταση για τον περί του Ελάχιστου Υποχρεωτικού Ποσοστού Εμπλουτισμού των Δημόσιων Κτηρίων με Έργα Τέχνης Νόμο από τη ΔΗΠΑ – Συνεργασία Δημοκρατικών Δυνάμεων. Η συγκεκριμένη πρόταση επεδίωκε να επεκτείνει την υποχρέωση εμπλουτισμού δημόσιων κτηρίων όχι μόνο με έργα εικαστικών τεχνών αλλά και με μουσικά έργα.
Το 2025, δε, έγινε μία προσπάθεια η οποία τελεσφόρησε και αναμένεται να βελτιώσει σε έναν βαθμό την κατάσταση στην πολιτιστική σκηνή εάν, φυσικά, αξιοποιηθεί από τις εταιρείες και εν τέλει δημιουργηθεί το μητρώο φορέων.
Ουσιαστικά, στο πλαίσιο της φορολογικής μεταρρύθμισης πέρασε τελικά πρόνοια που αφορά δωρεές και συνεισφορές προς πολιτιστικά ιδρύματα που εγκρίνονται από τον/την εκάστοτε υφυπουργό Πολιτισμού. Η σχετική αλλαγή εντάχθηκε στο Άρθρο 9 του περί Φορολογίας του Εισοδήματος Νόμου, το οποίο αφορά τις επιτρεπόμενες φορολογικές εκπτώσεις και τις δαπάνες που μπορούν να αφαιρούνται από το φορολογητέο εισόδημα.
Συγκεκριμένα, προβλέπεται φορολογική έκπτωση μέχρι €50.000 για δωρεές ή συνεισφορές προς εγκεκριμένα πολιτιστικά ιδρύματα. Στην κατηγορία αυτή περιλαμβάνονται νομικά πρόσωπα δημοσίου δικαίου, αλλά και σωματεία ή ιδρύματα με κύρια δραστηριότητα τη μη κερδοσκοπική έρευνα, μελέτη, διοργάνωση ή παραγωγή πολιτιστικών δράσεων.
Παράλληλα με τα νομοσχέδια και τις προτάσεις νόμου, η νέα Βουλή σε κάποια φάση θα βρει μπροστά της και μια σειρά από ευρύτερες πολιτιστικές εκκρεμότητες: τη συζήτηση για τις πολιτιστικές υποδομές, τη λειτουργία οργανισμών και θεσμών, τη χρηματοδότηση μέσω προγραμμάτων όπως το «ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΙΙΙ», αλλά και τα ζητήματα διαφάνειας και πρόσβασης που τέθηκαν κατά καιρούς όσον αφορά τις επιχορηγήσεις.
Υ.Γ. Οι κοινοβουλευτικές περίοδοι δεν ξεκινούν ποτέ από το μηδέν, ωστόσο οι νέοι βουλευτές, και στην προκειμένη τα μέλη της Επιτροπής Παιδείας και Πολιτισμού, θα κριθούν για το τι θα καταθέσουν, τι ελέγχους θα επιδιώξουν αλλά και τι πολιτισμό θα εκφράσουν είτε μέσα από την προσπάθειά τους να επιλύσουν χρόνια ζητήματα του χώρου είτε μέσα από τη στάση που θα τηρήσουν απέναντι σε ανθρώπους, φορείς και πολιτικές που εδώ και χρόνια ζητούν θεσμική αναγνώριση και ουσιαστική στήριξη. Οι εργαζόμενοι του πολιτισμού, πάντως, μπορούν να αποδώσουν κοινωνικά, μέσα από το έργο τους, αλλά και οικονομικά, ειδικά σε μια χώρα που αναζητά εναλλακτικά μοντέλα ανάπτυξης και τουρισμού.