Υπάρχει κάτι παράλογο και ταυτόχρονα ταιριαστό στην εικόνα μιας λάμπας που φιλοξενεί στο εσωτερικό της απαγορευμένα βιβλία. Μια έξυπνη λάμπα, από αυτές που αγοράζουμε για να μπορούμε ν' αναβοσβήνουμε το φως από το κινητό, μετατράπηκε ξαφνικά σε μικρή ψηφιακή βιβλιοθήκη. Και φώτισε μια εποχή που επιστρέφει σε παλιές πρακτικές λογοκρισίας, με καινούργια προσχήματα.
Ένας ερασιτέχνης δημιουργός ηλεκτρονικών κατασκευών, ο Ρικ Όσγκουντ, γνωστός στον κόσμο των ηλεκτρονικών πειραματισμών ως Rickοοοοοο, πήρε μια εμπορική έξυπνη λάμπα και τη μετέτρεψε σε τοπικό server αρχείων. Η λάμπα εκπέμπει δικό της Wi-Fi και όποιος συνδεθεί σε αυτό οδηγείται σε μια απλή ψηφιακή βιβλιοθήκη με ηλεκτρονικά βιβλία που έχουν αποσυρθεί από σχολικές βιβλιοθήκες στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ο χρήστης μπορεί να δει ποια βιβλία είναι διαθέσιμα κι επίσης πού απαγορεύτηκαν και γιατί. Μια συσκευή σχεδιασμένη για την άνεση του έξυπνου σπιτιού γίνεται έτσι ένα μικρό καταφύγιο αναγνωστικής ανυπακοής.
Η είδηση θα μπορούσε εύκολα να διαβαστεί ως χαριτωμένο τεχνολογικό εύρημα. Άλλωστε ζούμε σε μια εποχή όπου όλα, ακόμη και οι λάμπες, έχουν υπολογιστική ισχύ. Μπορούν να λειτουργούν ως webservers, να φιλοξενούν αρχεία, να εκπέμπουν δίκτυα, να κάνουν πράγματα που πριν από είκοσι χρόνια θα έμοιαζαν με αστείο επιστημονικής φαντασίας. Όμως το ενδιαφέρον εδώ είναι ότι η γνώση χρειάζεται να κρυφτεί μέσα σε μια λάμπα.
Γιατί τα βιβλία αυτά δεν είναι τίποτα μυστικά εγχειρίδια τρομοκρατίας. Δεν είναι παράνομα κείμενα που κυκλοφορούν στο σκοτάδι. Είναι βιβλία που βρίσκονται διαθέσιμα αλλού, αλλά που απομακρύνθηκαν από κάποιες σχολικές βιβλιοθήκες επειδή κάποιοι τα θεωρούν ακατάλληλα, ενοχλητικά ή απειλητικά για τα παιδιά. Γιατί, με δυο λόγια, τα λογόκριναν.
Τα στοιχεία της PEN America, της αμερικανικής οργάνωσης που υπερασπίζεται την ελευθερία της έκφρασης, της γραφής, της ανάγνωσης και της μάθησης, δείχνουν ότι το φαινόμενο δεν είναι μεμονωμένο. Τη σχολική χρονιά 2024-2025 καταγράφηκαν 3.743 μοναδικοί τίτλοι που απαγορεύτηκαν σε δημόσια σχολεία των ΗΠΑ. Το πιο ανησυχητικό στοιχείο είναι ότι σχεδόν το ένα τρίτο αυτών των τίτλων ήταν μη λογοτεχνικά βιβλία. Δηλαδή βιβλία ιστορικά, βιογραφίες, εκπαιδευτικά και πληροφοριακά βιβλία, κείμενα για τα κοινωνικά κινήματα, την ταυτότητα, το σώμα, την υγεία, την πολιτική. Η λογοκρισία δεν στρέφεται πια μόνο εναντίον της μυθοπλασίας, στρέφεται εναντίον της γνώσης που ενοχλεί.
Το επιχείρημα περί προστασίας των παιδιών χρησιμοποιείται συχνά ως ηθικός μανδύας. Όμως οι αριθμοί αποκαλύπτουν κάτι διαφορετικό. Από τους τίτλους που απαγορεύτηκαν, το 44% περιλαμβάνει χαρακτήρες ή πρόσωπα χρώματος, ενώ το 39% περιλαμβάνει LGBTQ πρόσωπα ή χαρακτήρες. Την ίδια στιγμή, παρά τη ρητορική περί πορνογραφίας, μόνο το 10% των απαγορευμένων βιβλίων περιείχε συναινετικές σεξουαλικές εμπειρίες που περιγράφονται άμεσα στις σελίδες τους. Η εικόνα είναι ξεκάθαρη. Δεν αφαιρούνται μόνο βιβλία με σεξουαλικό περιεχόμενο. Αφαιρούνται ιστορίες ταυτότητας, ιστορίες φυλής, ιστορίες φύλου, ιστορίες βίας, πένθους, επιβίωσης και αυτοεκτίμησης.
Γι' αυτό η λάμπα του Όσγκουντ έχει μεγαλύτερη σημασία από το μέγεθός της. Τεχνικά, είναι σχεδόν ασήμαντη. Διαθέτει μόνο λίγα megabytes μνήμης και μπορεί να φιλοξενήσει ελάχιστα βιβλία. Δεν μπορεί να αντικαταστήσει μια βιβλιοθήκη, ούτε να ακυρώσει τις αποφάσεις σχολικών συμβουλίων, ούτε να λύσει την κρίση της δημόσιας εκπαίδευσης στις Ηνωμένες Πολιτείες. Είναι όμως μια δυνατή εικόνα. Δείχνει ότι κάθε προσπάθεια να κλείσει ένας δρόμος προς τη γνώση δημιουργεί άλλα, απρόβλεπτα και συχνά παράδοξα μονοπάτια.
Κάποτε τα απαγορευμένα βιβλία περνούσαν από χέρι σε χέρι, κρύβονταν σε συρτάρια, ταξίδευαν σε βαλίτσες ή αντιγράφονταν σε πρόχειρες φωτοτυπίες, πιο παλιά ακόμα είχαμε τον πολύγραφο. Σήμερα μπορούμε να τα κρύψουμε μέσα σε μια έξυπνη λάμπα. Το αντικείμενο είναι μικρό, σχεδόν γελοιογραφικό. Η πράξη όμως είναι βαθιά πολιτική. Γιατί μας θυμίζει ότι η λογοκρισία δεν χρειάζεται πάντα φωτιές και δημόσιες καταστροφές. Μερικές φορές αρκεί ένα διοικητικό έντυπο, μια καταγγελία, η μισαλλοδοξία ντυμένη ως γονική μέριμνα.
Και τότε η απάντηση μπορεί να έρθει από εκεί που δεν την περιμένει κανείς. Από μια λάμπα που, την ώρα που κάποιοι προσπαθούν να σβήσουν τα βιβλία, εκείνη αποφασίζει να φωτίσει το σκοτάδι.