Δεν θα πω ψέματα, είναι περίεργο το συναίσθημα να ακούς για έναν Τουρκοκύπριο που φιλοτέχνησε τη σημαία του κατοχικού καθεστώτος. Τις πρώτες δύο μέρες, που πήρε διαστάσεις το θέμα, έλαβα διάφορα μηνύματα και έκανα αρκετές συζητήσεις. «Πρώτα απ' όλα πρέπει να δούμε πού στεκόμαστε. Είναι ένας Τ/Κ που υποστηρίζει το κατοχικό καθεστώς για να έχει σχεδιάσει εκείνη την επαίσχυντη σημαία. Δεν μπορούμε να στηρίζουμε τέτοιες απόψεις. Θα χάσουμε το επιχείρημά μας, που είναι η επανένωση», μου έλεγαν. Και έχουν δίκιο. Δεν μπορώ να υποστηρίξω ούτε τους Ε/Κ εθνικιστές, ούτε και τους Τ/Κ. Ωστόσο, ξεχνάμε ότι εκείνη την περίοδο, 10 χρόνια περίπου μετά την τουρκική εισβολή ήταν δύσκολη η επικοινωνία, δεν υπήρχε αυτό το μοίρασμα και η επαφή που υπάρχει τώρα ανάμεσα στις δύο κοινότητες. Τα οδοφράγματα άνοιξαν το 2003 και σήμερα, 23 χρόνια μετά, είναι ακόμη πιο λίγα τα άτομα, σε σύγκριση με τον πληθυσμό μας, που έχουν την ανάγκη να γνωρίσουν και να συνυπάρξουν με Τουρκοκύπριους. Ως νεαρή δε, αναγνωρίζω ότι Κύπριοι/ες νέοι/εες, ειδικότερα σε περιοχές μακριά από την Πράσινη Γραμμή και αυτή τη σημαία στον Πενταδάκτυλο, δεν έχουν και τόσο την ανάγκη να δουν ή να ζήσουν τα κατεχόμενα μέρη μας. Πρέπει κάποιος να σου έχει καλλιεργήσει αυτή την ανάγκη, να σε έχει επηρεάσει μία φωνή, ένα «ρεύμα». Η κληρονομιά του τραύματος της προσφυγιάς δεν είναι αρκετή.
Αυτός ο Τ/Κ, λοιπόν, στα νιάτα του εικάζω ότι είχε ανάγκη να ταρακουνήσει. Ψάχνοντας στο αρχείο του «Πολίτη», βρήκα μία αναφορά, ο άνθρωπος πήγε και έκανε έκθεση στην Παναγία την Ποταμίτισσα, στο Καζαφάνι. Τότε, το κείμενο στον «Πολίτη» έγραφε: «Όλα θα ήταν καλά και άγια εάν η έκθεση δεν γινόταν σε μια ορθόδοξη χριστιανική εκκλησία που το κατοχικό καθεστώς έχει μετατρέψει σε γκαλερί!». Αυτή την άποψη δεν την πολυσυμμερίζομαι, οι παλαιές εκκλησίες, πλέον, ή τουλάχιστον στο εξωτερικό, είναι μέρη που αξιοποιεί η κοινότητα αναλόγως των αναγκών της, ακόμη και για πολιτιστικές εκδηλώσεις. Για να προλάβω, όμως, τους «σταυροφόρους» του έθνους και της χριστιανικότητας, το 2025, συντηρήθηκε το ξυλόγλυπτο εικονοστάσι, καθώς και οι τοιχογραφίες που διασώζονται στην εκκλησία, μέσω της Δικοινοτικής Τεχνικής Επιτροπής για την Πολιτιστική Κληρονομιά - στην οποία συμμετέχουν, επίσης, Τουρκοκύπριοι. Στην έκθεση εκείνη, από παλαιό έγγραφο που βρήκα στην ιστοσελίδα του, διαφαίνεται ότι το έργο του «Το Πρώτο Δείπνο» επανερμηνεύει τον «Μυστικό Δείπνο», με το συνοδευτικό κείμενο να σημειώνει, χαρακτηριστικά, ότι «σε αυτή τη συνύπαρξη δεν υπάρχει 'προδότης'».
«Κάθε μορφή ας μετατραπεί σε ανάμνηση της κοινής σας πορείας, σε μια ακολουθία 'ιερών μηνυμάτων'. Αν σκοπεύετε να κρύψετε την ντροπή σας στο πρόσωπό σας, τα πόδια σας θα σας προδώσουν. Τα γυμνά σας πόδια ας γίνουν το σύμβολο μιας δύσκολης πορείας». Για μένα, είναι, μάλλον, μία αναφορά στη δύσκολη αυτή πορεία του νησιού μας, στα «ιερά» μηνύματα που ανταλλάξαμε αλλά και τελικά σε αυτή την προδοσία του τόπου σε ένα ευρύτερο πλαίσιο. Ο καθένας, φυσικά, μπορεί να το ερμηνεύσει διαφορετικά. Λίγα χρόνια αργότερα, ωστόσο, η έγνοια του γι' αυτό το νησί επανέρχεται με έργο του που συμμετέχει σε δικοινοτική καλλιτεχνική πρωτοβουλία που διοργανώθηκε με αφορμή την επίσκεψη του τότε Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ, Κόφι Ανάν, στην Κύπρο.
Το 2003, ενόψει του δημοψηφίσματος για το Σχέδιο Ανάν, ο Emin Çizenel δημιούργησε το έργο «The Chosen Tree, a Candle for Peace», στο οποίο κατέγραψε την ιδέα μιας συμβολικής εικαστικής παρέμβασης που θα πραγματοποιείτο την ημέρα υπογραφής της συμφωνίας που θα επανένωνε τον τόπο. Σύμφωνα με την πρότασή του, ένα από τα κυπαρίσσια της Μονής Μπελλαπάις θα καλυπτόταν με ύφασμα και κάτω από αυτό θα τοποθετείτο ένα έντονο κόκκινο φως, ώστε να μετατραπεί συμβολικά σε «κερί για την ειρήνη». Παράλληλα, θα ακουγόταν ένας νέος ύμνος για την Κύπρο και ο ύμνος της Ευρωπαϊκής Ένωσης. To έργο, σήμερα, βρίσκεται στη συλλογή του Ιδρύματος Κώστα και Ρίτας Σεβέρη, καθώς παρουσιάστηκε τον Αύγουστο του 2024, ως μέρος της σειράς «Sneak Peek».
Το 2004, στο αρχείο του «Π», o Çizenel γράφει για τον Ε/κ εικαστικό Ανδρέα Χαραλάμπους. Μεταξύ άλλων, αναφέρει: Ο Τουρκοκύπριος καλλιτέχνης Εμίν Τσιζενέλ γράφει για τον Ανδρέα Χαραλάμπους:«Πάντα άκουγα να μιλούν για τον Ανδρέα ως καλλιτέχνη. Ύστερα, μια μέρα, συναντηθήκαμε και γνωριστήκαμε σε μια ξένη χώρα. Στη Σουηδία. Σε ένα νησί της Σουηδίας, στη Βαλτική. Ήμασταν πολύ μακριά από τη Μεσόγειο, μα και πάλι, οι κουβέντες μας για την κοινή μας μοίρα ήταν ζεστές όπως η Μεσόγειος. Με καλλιτεχνική ευαισθησία μοιραστήκαμε πολλά, μιλήσαμε για όσα συμβαίνουν γύρω μας, για την εξήγηση τους, το νόημα τους ή ακόμα και για την έλλειψη νοήματος. Καθώς παρατηρούσα όλα εκείνα τα στοιχεία που τόσο έντονα απεικόνιζαν το συνταίριασμα της καλλιτεχνικής και της κυπριακής του ταυτότητας, η φιλία μας όλο και μεγάλωνε […] ».
Το 2007, η γκαλερί Αργώ, φιλοξενεί έκθεση του Çizenel και από εκεί η Κυπριακή Δημοκρατία αποκτά το έργο, «A Lost Moment», το οποίο αυτό το διάστημα βρίσκεται στο NiMAC. Το δελτίο Τύπου, που δημοσιεύθηκε, τότε, στον «Π», σημειώνει ότι το έργο του πραγματεύεται, όπως δηλώνει άλλωστε και ο τίτλος της, την έννοια του χρόνου και της μνήμης. «Το κάθε νόημα που παραπέμπει οποιοδήποτε αντικείμενο ή οποιοδήποτε άρωμα είναι μια ενστικτώδης απόδραση στο χρόνο, δηλαδή στο χρόνο που περάσαμε μαζί του», εξέφρασε τότε ο καλλιτέχνης. Αναζητώντας τον επανα-ορισμό των πραγμάτων που θυμάται, ο Çizenel κατέγραψε στους τοίχους της γκαλερί μια αναφορά για την τρέχουσα κατάσταση.
«Μονολεκτικός και ακαριαίος αποφαίνεται για τον τόπο, ''ένα νησί στην ανατολική μεσόγειο", για το υπό κατανάλωση υλικό, "γιασεμί", για την στρατιωτική κατάσταση, "παύση πυρός", για την πολιτική πραγματικότητα, "κυβέρνηση σε κρίση", και για το πολιτικό κλίμα, "ρομαντικό". "Καθώς ένα καλοκαιρινό απόβραδο χάνεται μες στη νύχτα... ίσως να μην μπορούμε να επιστρέψουμε στο χαμένο χρόνο, μπορούμε όμως, να τον εντοπίσουμε"» προστίθεται στο δελτίο Τύπου, το οποίο καταλήγει, σημειώνοντας ότι ο καλλιτέχνης, το 2005, συμμετείχε σε μία παράλληλη έκθεση που έλαβε χώρα κατά μήκος της Πράσινης Γραμμής.
Το 2009, μία ακόμη καταγραφή για δικοινοτική του συμμετοχή, σε πρωτοβουλία του Ειδικού Σύμβουλου του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ στην Κύπρο, Αλεξάντερ Ντάουνερ.
Το 2015, είναι ανάμεσα στα πρόσωπα που επιλέγονται από τους δύο ηγέτες των κοινοτήτων για να συναποτελούν την Δικοινοτική Τεχνική Επιτροπή για τον Πολιτισμό. Διορίστηκε, φυσικά, από τον τότε Τ/κ ηγέτη, Μεχμέτ Αλί Ταλάτ, ωστόσο αποστολή της Επιτροπής ήταν και παραμένει να φέρουν κοντά τις δύο κοινότητες διαμέσου του πολιτισμού. Επί της σύνθεσης της οποίας έλαβε μέρος ο Çizenel, εθελοντικά, έγιναν δικοινοτικές θεατρικές και μουσικές παραγωγές σε χώρους όπως το αρχαίο θέατρο της Σαλαμίνας και ο Πύργος του Οθέλλου στην Αμμόχωστο. Επιπλέον, συμμετείχε στην Επιτροπή όταν κατάφεραν να επιστραφούν περίπου 200 έργα τέχνης από τα κατεχόμενα στην Ε/κ πλευρά, ενώ η τελευταία παραχώρησε στην Τ/κ κοινότητα οπτικοακουστικά ντοκουμέντα από το Αρχείο του ΡΙΚ.
Το 2024, ο Νίκος Χρ. Παττίχης επιλέγει να συμπεριλάβει ένα από τα έργα του Çizenel σε μία από τις ίσως πιο μεγάλες εκθέσεις που πραγματοποιήθηκαν στην Κύπρο. Η έκθεση στις παλιές αποθήκες Χαρουπιών, στο Καρνάγιο της Λεμεσού, όπου σήμερα λειτουργεί το PSI Foundation. Τότε, η ιστορικός Τέχνης, Θάλεια Στεφανίδου είχε πει: «Μια ‘δοκιμιακού’ τύπου προσέγγιση με σαφείς υπαινιγμούς για την ιστορία της Κύπρου και το εθνικό της φαντασιακό δομείται μέσα από την έκθεση ‘’Casts of an Island 2024’’».
Το 2026, το έργο του καλλιτέχνη «A lost moment» φεύγει από την αποθήκη της Κρατικής Συλλογής και τοποθετείται στο NiMAC [Δημοτικό Κέντρο Τεχνών Λευκωσίας, Συνεργασία: Ίδρυμα Πιερίδη].
Σε αυτή τη χρονική στιγμή, προσωπικά νιώθω ότι ο τίτλος «A lost moment», όπως και το ίδιο το έργο, μιλούν γι’ αυτή τη χαμένη στιγμή που επαναλαμβάνεται. Μία χαμένη στιγμή να κατανοήσουμε πως ό,τι κι αν συνέβει σε αυτό τον τόπο, όσες ευκαιρίες κι αν έχει χάσει, όσα λάθη κι αν συνέβησαν, εάν ακόμη αναζητούμε την επανένωση του τόπου θα ζήσουμε με κόσμο που μπορεί να μην χωνεύουμε, με κόσμο που δεν ξέρουμε, με κόσμο που μας έχει πληγώσει εμάς και αυτή την πατρίδα.
Μία σημείωση, ακόμη, την οποία σκέφτηκα πολύ και ευχαριστώ πολύ το άτομο που μου έστειλε το μήνυμα. Η σημαία εκεί που στήθηκε στον Πενταδάχτυλο είναι πληγή στην καρδιά μας, τουλάχιστον αρκετών Ε/κ, ωστόσο είναι μία πληγή και για το ίδιο το βουνό. Έχει πράγματι, περιβαλλοντικά, ζημιώσει τον Πενταδάχτυλο. Εάν, όμως, ο Çizenel έχει μιλήσει για την επανένωση του τόπου και το έχει δείξει μέσα από το δικοινοτικό του έργο, τότε τι άλλο θέλουμε; Πέρασε μισός αιώνας και τα χρόνια περνάνε, το Κυπριακό παραμένει άλυτο. Τις τελευταίες εβδομάδες, κάποιοι μιλούν για μία τελευταία ευκαιρία για λύση του Κυπριακού, αυτό που δεν θα ήθελα να δω είναι να περιμένουμε ότι θα παραμείνουμε ίδιοι εάν έρθει αυτή η πολυπόθητη -για κάποιους- λύση.
Πάντως, ο ίδιος δεν φοθήθηκε να πει στην τελευταία του συνέντευξη, το 2025, στο ArtDog Instanbul ότι οι Τούρκοι της Κύπρου, οι Τουρκοκύπριοι δηλαδή, έχουν μια διαφορετική ταυτότητα από αυτούς που ζουν στην Τουρκία, ασκώντας κριτική για τον τρόπο που αντιμετωπίζονται τόσα χρόνια. Ίσως θα ήταν καλό και εμείς να ασκήσουμε περισσότερη κριτική στους ηγέτες και πολιτικούς αξιωματούχους αυτού του νησιού αντί να ζητάμε τον λόγο που ένας καλλιτέχνης σχεδίασε μία σημαία πριν 43 χρόνια;