Η ζέστη στον κινηματογράφο σπάνια περιγράφει απλά ένα καιρικό φαινόμενο. Μπορεί φυσικά να δηλώνει κάποια χαρακτηριστικά για τον χώρο και τον χρόνο όπου διαδραματίζεται μια ταινία (ένα καλοκαίρι στη Μεσόγειο, ένας καύσωνας στη Νέα Υόρκη, ένα αποπνικτικό απόγευμα σε μία μεγαλούπολη), όμως στις καλύτερες περιπτώσεις αποκτά και δραματική ισχύ. Βαραίνει τα σώματα, περιορίζει την κίνηση, διαταράσσει τον ύπνο, κάνει τους ανθρώπους περισσότερο ευερέθιστους και μειώνει την απόσταση που μπορούν να διατηρήσουν μεταξύ τους. Η θερμοκρασία ασκεί και εκφράζει ένταση.
Γι' αυτό και η φράση «boiling point» επαναλαμβάνεται τόσο αποτελεσματικά ως μεταφορά. Περιγράφει τη στιγμή κατά την οποία μία κατάσταση δεν μπορεί να επιδεινωθεί περαιτέρω: η πίεση έχει συσσωρευτεί και κάτι πρέπει να αλλάξει μορφή. Στον κινηματογράφο, η ζέστη λειτουργεί συχνά ως ορατή εκδήλωση μιας αόρατης ψυχολογικής, κοινωνικής ή πολιτικής έντασης. Οι χαρακτήρες φτάνουν στα όριά τους. Οι συγκρούσεις που μέχρι τότε μπορούσαν να καταπιεστούν, να μετατεθούν ή να κρυφτούν πίσω από τους κανόνες της καθημερινότητας, αναδύονται στην επιφάνεια.
Do the Right Thing (1989)
Πέρσι το καλοκαίρι, σχεδιάζοντας για το STYX το πρόγραμμα Boiling Points, με τις ταινίες Do the Right Thing, Dog Day Afternoon και Touki Bouki, ξεκινήσαμε ακριβώς από αυτή τη θεματική: τι συμβαίνει όταν οι άνθρωποι υποβάλλονται σε κυριολεκτική και μεταφορική θερμότητα; Πότε η ζέστη παραμένει ατμόσφαιρα και πότε γίνεται καταλύτης; Και, κυρίως, προκαλεί πραγματικά την έκρηξη ή απλώς επιταχύνει κάτι που ήταν αναπόφευκτο να συμβεί;
Μέσω των χαρακτήρων και των αντιδράσεών τους, ο κινηματογράφος μπορεί να μας μεταφέρει την αίσθηση της ζέστης. Η Vivian Sobchack, γράφοντας για τη σωματική εμπειρία της θέασης, υποστηρίζει ότι δεν παρακολουθούμε μία ταινία μόνο με τα μάτια και τη σκέψη μας, αλλά με ένα σώμα που αναγνωρίζει αισθήσεις. Αντίστοιχα, η Laura U. Marks περιγράφει την «απτική οπτικότητα», έναν τρόπο θέασης κατά τον οποίο η εικόνα μοιάζει σχεδόν να αγγίζει τον θεατή ή να τον καλεί να αγγίξει νοητά τις υφές της.
Έτσι, δεν χρειάζεται να αισθανθούμε πραγματική ζέστη στην αίθουσα για να θυμηθεί το σώμα μας τον ιδρώτα, τη δίψα, τα σεντόνια που κολλούν στο δέρμα ή την αδυναμία συγκέντρωσης ενός καυτού απογεύματος. Η θερμότητα κατασκευάζεται μέσα από τη φωτογραφία, τον ήχο, τον ρυθμό και τις ερμηνείες: πρόσωπα που γυαλίζουν, ανεμιστήρες που γυρίζουν χωρίς να προσφέρουν ανακούφιση, έντομα, σώματα που κινούνται αργά ή ξεσπούν απότομα.
Θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για μια μορφή θερμικής δραματουργίας. Η ζέστη δεν αποτελεί απλώς σύμβολο της πίεσης, αλλά συμμετέχει ενεργά στον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται μια ταινία. Αλλάζει τον χώρο, τον χρόνο και τη συμπεριφορά. Μετατρέπει ένα δωμάτιο σε παγίδα, μια γειτονιά σε χύτρα ταχύτητας και μια καλοκαιρινή βίλα σε πεδίο ψυχολογικού πολέμου.
Στο Do the Right Thing του Spike Lee, η πιο ζεστή ημέρα του χρόνου συμπιέζει μια ολόκληρη γειτονιά του Μπρούκλιν. Οι άνθρωποι βγαίνουν στον δρόμο, αναζητούν σκιά και νερό, ακούνε μουσική, παρατηρούν και σχολιάζουν ο ένας τον άλλο. Τα έντονα κόκκινα, κίτρινα και πορτοκαλί χρώματα δεν απεικονίζουν απλώς τον καύσωνα, μοιάζουν να θερμαίνουν την ίδια την εικόνα.
Ωστόσο, η ζέστη δεν προκαλεί τον ρατσισμό, την οικονομική ανισότητα, τη δυσπιστία ή την αστυνομική βία που εκτυλίσσεται. Όλα αυτά υπονόμευαν συνεχώς. Εκείνο που κάνει η θερμοκρασία είναι να στενεύει τα περιθώρια ανοχής. Οι καθημερινές μικροεντάσεις δεν μπορούν πλέον να εκτονωθούν ή να αγνοηθούν. Το αστείο μετατρέπεται σε προσβολή, η διαφωνία σε αντιπαράθεση και η αντιπαράθεση σε βία. Η τελική έκρηξη δεν αποτελεί ένα παράλογο σύμπτωμα του καιρού, αλλά το σημείο στο οποίο μια κοινωνική πίεση που προϋπήρχε γίνεται αδύνατο να συγκρατηθεί.
Το Dog Day Afternoon του Σίντνεϊ Λουμέτ μεταφέρει αυτή την πίεση σε έναν πολύ μικρότερο χώρο. Μια αποτυχημένη ληστεία τράπεζας εξελίσσεται σε ομηρία, αστυνομική πολιορκία και τηλεοπτικό θέαμα. Καθώς περνούν οι ώρες, τα ιδρωμένα πρόσωπα των χαρακτήρων καταγράφουν την εξάντληση πιο αποτελεσματικά από οποιοδήποτε ρολόι. Τα ρούχα τσαλακώνονται, η συγκέντρωση διαλύεται και η αρχική αίσθηση ελέγχου του Σόνι (Αλ Πατσίνο) καταρρέει.
Η τράπεζα λειτουργεί σαν δοχείο μέσα στο οποίο η θερμοκρασία και η ψυχολογική πίεση αυξάνονται παράλληλα. Η ζέστη εντείνει το αίσθημα παγίδευσης, αλλά απογυμνώνει επίσης τους χαρακτήρες από τους ρόλους που προσπαθούν να υποδυθούν. Ο ληστής, ο αστυνομικός και ο όμηρος δεν μπορούν να διατηρήσουν τον έλεγχο και την ψυχραιμία τους. Κάτω από τη θερμότητα, οι ερμηνείες τους αρχίζουν να διαλύονται.
Παρόμοια λειτουργεί η ζέστη στο 12 Angry Men, επίσης του Λουμέτ. Δώδεκα ένορκοι κλείνονται σε ένα αποπνικτικό δωμάτιο για να αποφασίσουν αν ένας νεαρός κατηγορούμενος θα καταδικαστεί σε θάνατο. Ο ανεμιστήρας δεν λειτουργεί και οι περισσότεροι άνδρες θέλουν απλώς να ξεφύγουν και να επιστρέψουν στις ζωές τους. Η δυσφορία τους ωθεί προς μια γρήγορη και εύκολη απόφαση.
Εδώ, η θερμότητα εξυπηρετεί τη βιασύνη και την προκατάληψη. Δεν δημιουργεί τις ρατσιστικές ή ταξικές πεποιθήσεις των ενόρκων, αλλά αποσπά από τη σκέψη και τη συζήτηση που θα μπορούσε να τις αμφισβητήσει. Η επιθυμία τους να δραπετεύσουν από το δωμάτιο, απειλεί να γίνει σημαντικότερη από τη ζωή ενός ανθρώπου. Όταν τελικά ξεσπά η καταιγίδα και ο ανεμιστήρας αρχίζει να λειτουργεί, η αλλαγή του κλίματος συνοδεύει τη σταδιακή μετάβασή τους από τη βεβαιότητα στην αμφιβολία. Η πίεση δεν εξατμίζεται, αλλά αποκτά μια εκτονωτική διάσταση.
La piscine (1969)
Στο Stray Dog του Ακίρα Κουροσάβα, ο καύσωνας εξαπλώνεται σε ολόκληρο το μεταπολεμικό Τόκιο. Η ταινία ξεκινά με έναν σκύλο που λαχανιάζει και συνεχίζει με καταϊδρωμένες φιγούρες ανθρώπων, βεντάλιες να φτερουγίζουν, συνωστισμένους δρόμους και σώματα εξαντλημένα από τη θερμότητα. Ένας νεαρός αστυνομικός χάνει το υπηρεσιακό του όπλο και, καθώς το περίστροφο χρησιμοποιείται εγκληματικά, η ενοχή του μετατρέπεται σε εμμονή.
Η ζέστη εξωτερικεύει την ψυχική του κατάσταση. Η πόλη μοιάζει να συμμερίζεται τον πανικό του: δεν υπάρχει καθαρός αέρας, απόσταση ή περιθώριο για ψύχραιμη σκέψη. Ο ήρωας φτάνει σταδιακά σε μια κατάσταση όπου δεν αναζητεί απλώς ένα χαμένο αντικείμενο αλλά μια επιβεβαίωση της δικής του ηθικής ταυτότητας. Όταν στο τέλος ξεσπά η βροχή, η αλλαγή δεν αποτελεί μόνο μετεωρολογική ανακούφιση. Λειτουργεί σαν εξιλεωτική εκφόρτιση μιας ψυχολογικής έντασης που είχε γίνει αφόρητη.
Στο Body Heat, η σχέση ανάμεσα στη θερμότητα και στην απώλεια κρίσης γίνεται ακόμη πιο άμεση. Το αποπνικτικό κλίμα της Φλόριντα συνοδεύει έναν δικηγόρο καθώς παραδίδεται σε μια ερωτική σχέση και, στη συνέχεια, σε συνωμοσία φόνου. Η ζέστη λειτουργεί σαν πυρετός: θολώνει τη σκέψη και μετατρέπει την επιθυμία σε επείγουσα ανάγκη. Ο ήρωας πιστεύει ότι πράττει με βούληση, ενώ στην πραγματικότητα αντιδρά σε συνθήκες που δεν κατανοεί.
Η ταινία αξιοποιεί μια βασική παράδοση του φιλμ νουάρ, όπου η επιθυμία παρουσιάζεται ως διαταραχή της λογικής. Εδώ όμως το σκοτάδι αντικαθίσταται από μια θερμή νύχτα που δεν προσφέρει καμία ανακούφιση. Η ζέστη γίνεται άλλοθι, προειδοποίηση και προέκταση της ψυχικής τύφλωσης του ήρωα.
Στο La Piscine του Ζακ Ντερέ, η πίεση εντείνεται πιο αργά και μεθοδευμένα. Ο Αλέν Ντελόν και η Ρόμι Σνάιντερ περνούν τις ημέρες τους σε μια βίλα στη Ριβιέρα, μέχρι που η άφιξη ενός παλιού φίλου και της κόρης του να διαταράξει την εύθραυστη ισορροπία τους. Εξωτερικά, ελάχιστα συμβαίνουν. Οι χαρακτήρες κολυμπούν, ξαπλώνουν, πίνουν και ανταλλάσσουν βλέμματα.
Αυτή ακριβώς η ακινησία όμως γίνεται επικίνδυνη. Η ζέστη τους κρατά στον ίδιο χώρο, με ελάχιστα ρούχα και χωρίς κάποια ρουτίνα που θα μπορούσε να παρέμβει στην αδιάκοπη παρατήρηση. Η πισίνα υπόσχεται δροσιά, αλλά γίνεται σκηνή ερωτικής επίδειξης, ανταγωνισμού και τελικά θανάτου. Η θερμότητα δεν προκαλεί τη ζήλια, της προσφέρει χρόνο να ωριμάσει. Οι χαρακτήρες παραμένουν μαζί αρκετά ώστε η επιθυμία, η ανασφάλεια και η κτητικότητα να γίνουν αφόρητες.
Κάτι αντίστοιχο συμβαίνει στη La Collectionneuse του Ερίκ Ρομέρ. Σε μια καλοκαιρινή βίλα στο Σεν Τροπέ, η απουσία εργασίας και προγράμματος αφήνει τους χαρακτήρες εκτεθειμένους στις επιθυμίες και στις εκλογικεύσεις τους. Η ζέστη δεν τους προκαλεί να ξεσπάσουν βίαια. Δημιουργεί, όμως, ένα πλαίσιο χωρίς δομή, μέσα στο οποίο η παρατήρηση γίνεται εμμονή και η επιθυμία παρεκτρέπεται σε ηθική κρίση.
Η ραθυμία του καλοκαιριού δεν είναι αθώα εδώ. Όταν οι κοινωνικοί ρόλοι και οι καθημερινές υποχρεώσεις υποχωρούν, οι χαρακτήρες δεν απελευθερώνονται απαραίτητα. Μερικές φορές μένουν μόνοι με όσα συνήθως καταφέρνουν να αποφεύγουν.
Η θερμότητα μπορεί, βέβαια, να φέρει έναν άνθρωπο στα όριά του όχι μόνο ασκώντας, αλλά και με το να στερεί. Στη La Ciénaga της Λουκρέσια Μαρτέλ, οι ενήλικες περνούν τις ημέρες τους πίνοντας, ξαπλώνοντας και παραμελώντας τα παιδιά που κινούνται γύρω τους. Η αποπνικτική υγρασία, η βρόμικη πισίνα, οι ήχοι ζώων και καταιγίδων συνθέτουν έναν κόσμο που μοιάζει να αποσυντίθεται.
Εδώ η ζέστη δεν οδηγεί σε μια καθαρή κορύφωση. Προκαλεί παράλυση. Η κρίση εκδηλώνεται ως αδυναμία αντίδρασης, ως σταδιακή αποσύνθεση της φροντίδας και της ευθύνης. Αν στο Do the Right Thing η πίεση προκαλεί έκρηξη, στη La Ciénaga προκαλεί αδράνεια. Οι δύο αυτές περιπτώσεις είναι αντίθετοι πόλοι ορίων: στη μία οι άνθρωποι δεν μπορούν να συγκρατηθούν, στην άλλη δεν μπορούν να κινητοποιηθούν.
Στο Rear Window του Άλφρεντ Χίτσκοκ, η θερμότητα λειτουργεί ως καταλύτης με έναν σχεδόν αρχιτεκτονικό τρόπο. Λόγω ζέστης, τα παράθυρα των διαμερισμάτων παραμένουν ανοιχτά και η ιδιωτική ζωή της γειτονιάς εκτίθεται. Ο Τζεφ (Τζέιμς Στιούαρτ), καθηλωμένος με σπασμένο πόδι, αρχίζει να τους παρακολουθεί και να υποψιάζεται ότι ένας από αυτούς έχει διαπράξει φόνο.
Χωρίς τη ζέστη, οι κουρτίνες ίσως έμεναν κλειστές και η αφορμή παρακολούθησης να μην προέκυπτε. Η θερμότητα καταργεί τα όρια ανάμεσα στο ιδιωτικό και το δημόσιο, ενώ η σωματική ακινησία του ήρωα μετατρέπει την παρατήρηση σε ψυχαναγκασμό. Όσο περισσότερο κοιτάζει, τόσο λιγότερο μπορεί να αποφύγει από αυτό που πιστεύει ότι είδε.
Η ζέστη, επομένως, δεν έχει μία και μοναδική σημασία στον κινηματογράφο. Μπορεί να εκφράζει κοινωνική πίεση, ερωτική επιθυμία, ενοχή, ταξική παρακμή, εγκλωβισμό ή και την απώλεια της λογικής. Μπορεί να επιταχύνει τη δράση ή να την ακινητοποιήσει. Να προκαλέσει εξέγερση, φόνο, παράνοια, εμμονή ή την κατάρρευση της ικανότητας και της φροντίδας.
Αυτό που ενώνει αυτές τις ταινίες είναι η ιδέα ότι η θερμοκρασία αποδυναμώνει τα συστήματα που κρατούν τους ανθρώπους λειτουργικούς. Το σώμα κουράζεται, η αυτοκυριαρχία υποχωρεί, οι κοινωνικές μάσκες γλιστρούν. Η ζέστη δεν αποκαλύπτει απαραίτητα έναν «αληθινό» εαυτό κρυμμένο από κάτω. Αποκαλύπτει όμως τις ρωγμές: τα σημεία όπου η προσωπική και συλλογική ισορροπία ήταν ήδη εύθραυστη.
Ίσως γι' αυτό η θερμότητα είναι τόσο αποτελεσματικό αφηγηματικό εργαλείο. Είναι αόρατη, αλλά βλέπουμε ξεκάθαρα τις επιπτώσεις της. Ένα μέτωπο που γυαλίζει. Ένα πουκάμισο που κολλά στο σώμα. Ένα παράθυρο που πρέπει να ανοίξει. Μια σιωπή που διαρκεί λίγο περισσότερο. Ένα βλέμμα που γίνεται επίμονο και μια προσβολή που δεν μπορεί πλέον να αγνοηθεί.
Και όταν οι χαρακτήρες φτάσουν τελικά στο boiling point, η έκρηξη μοιάζει ταυτόχρονα ξαφνική και αναπόφευκτη. Η ζέστη δεν ευθύνεται για όσα βρίσκονταν μέσα τους. Απλώς έχει αφαιρέσει τις δικλίδες μέσω των οποίων συγκρατιόνταν.
Από την ομάδα Styx Film Encounters