Κάθε νέα μεταφορά της «Οδύσσειας» γεννά σχεδόν αυτόματα το ερώτημα, πόσο πιστή είναι στον Όμηρο; Πρόκειται, ωστόσο, για ένα ερώτημα που περισσότερο περιορίζει παρά φωτίζει τη συζήτηση. Κανένα σπουδαίο έργο δεν επιβιώνει επί τρεις χιλιάδες χρόνια επειδή αναπαράγεται μηχανικά, ούτε συντηρείται με μουσειακή ευλάβεια. Επιβιώνει επειδή κάθε εποχή το ξαναδιαβάζει μέσα από τις δικές της αγωνίες, τους δικούς της πολέμους και τους δικούς της φόβους.
Ο Κρίστοφερ Νόλαν δεν επιχειρεί να εικονογραφήσει τον Όμηρο ούτε να παραδώσει ένα κινηματογραφικό σχολικό βοήθημα. Προτείνει τη δική του ανάγνωση του ομηρικού έπους. Η ταινία του αξίζει, επομένως, να κριθεί όχι με βάση το εάν ακολουθεί κάθε επεισόδιο, κάθε θεότητα και κάθε στίχο της «Οδύσσειας», αλλά με βάση το κατά πόσον συνομιλεί δημιουργικά με τον κόσμο του Ομήρου. Παρά τις επιμέρους απλουστεύσεις και τις παρεκκλίσεις από τον αρχικό μύθο, κατά τη γνώμη μου το καταφέρνει σε ικανοποιητικό βαθμό.
Ένα έπος που άλλαζε από τη γέννησή του
Υπάρχει κάτι βαθιά ομηρικό στην ίδια την ελευθερία που παίρνει ο Νόλαν. Η «Ιλιάδα» και η «Οδύσσεια» αν κρίνουμε από τις χιλιάδες σελίδες που γράφτηκαν για το ομηρικό ζήτημα, με βασικό εισηγητή του όρου τον Φρίντριχ Άουγκουστ Βολφ, δεν έφτασαν ώς εμάς ως δύο αμετάβλητα κείμενα, γραμμένα μια συγκεκριμένη ημέρα από έναν απολύτως αναγνωρίσιμο συγγραφέα.
Δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα ποιος ήταν ο ιστορικός Όμηρος, εάν πίσω από το όνομα βρισκόταν ένα συγκεκριμένο πρόσωπο ή εάν τα δύο έπη αποτελούν έργο του ίδιου ποιητή. Το βέβαιο είναι ότι τα ομηρικά ποιήματα διαμορφώθηκαν μέσα από μια μακρά παράδοση προφορικής σύνθεσης και εκτέλεσης. Για αιώνες οι ιστορίες του Τρωικού Πολέμου και της επιστροφής των ηρώων τραγουδήθηκαν από αοιδούς και ραψωδούς, οι οποίοι επέλεγαν, τόνιζαν, παρέλειπαν και ανασυνέθεταν στοιχεία του μύθου.
Ακόμη και η παράδοση που συνδέει την οριστική τυποποίηση των επών με την Αθήνα του Πεισίστρατου δεν αποτελεί αδιαμφισβήτητη ιστορική βεβαιότητα. Η «Οδύσσεια», με άλλα λόγια, υπήρξε από τη γέννησή της ένα ζωντανό και μεταβαλλόμενο έργο. Η παράδοση δεν τη διέσωσε παρά τις αλλαγές της, αλλά μέσα από αυτές.
Αυτό ακριβώς έκαναν στους αιώνες που ακολούθησαν κορυφαίοι δημιουργοί. Ο Ευριπίδης, στην «Ελένη», ανέτρεψε μία από τις θεμελιώδεις παραδοχές του τρωικού μύθου. Στη δική του εκδοχή, η πραγματική Ελένη δεν έφτασε ποτέ στην Τροία, αλλά μεταφέρθηκε στην Αίγυπτο, ενώ Έλληνες και Τρώες πολέμησαν για ένα είδωλό της.
Ο Βιργίλιος ανασύνθεσε τον ομηρικό κόσμο με βάση τις πολιτικές, ηθικές και αυτοκρατορικές ανάγκες της Ρώμης του Αυγούστου. Ο Τζέιμς Τζόις μετέφερε την περιπλάνηση του Οδυσσέα στους δρόμους του Δουβλίνου. Ο Σεφέρης επέστρεψε στην ευριπίδεια εκδοχή της Ελένης για να μιλήσει για τις αυταπάτες, τους πολέμους «για ένα αδειανό πουκάμισο» και τις χαμένες πατρίδες του σύγχρονου ελληνισμού.
Ο Νόλαν είχε, λοιπόν, κάθε καλλιτεχνικό δικαίωμα να αναδημιουργήσει τον Όμηρο για τον 21ο αιώνα. Το πραγματικό ζήτημα δεν είναι εάν άλλαξε την «Οδύσσεια», αλλά εάν οι αλλαγές του παράγουν ένα νέο και ουσιαστικό νόημα.
Οι νικητές ως «Λαοί της Θάλασσας»
Η πιο τολμηρή ιδέα της ταινίας είναι η ταύτιση των Ελλήνων που επιστρέφουν από την Τροία με τους μυστηριώδεις «Λαούς της Θάλασσας», οι οποίοι συνδέονται με τις μεγάλες αναταράξεις στην Ανατολική Μεσόγειο κατά το τέλος της Εποχής του Χαλκού.
Η ακριβής ταυτότητα και προέλευση αυτών των πληθυσμών είτε τους ονόμαζαν μεταξύ άλλων, Αχιγιάβα (Αχαιοί) είτε Ντανούνα (Δαναοί) εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο ιστορικής και αρχαιολογικής συζήτησης. Ο Νόλαν, όμως, δεν χρησιμοποιεί τη σύνδεση ως ιστορική βεβαιότητα. Τη μετατρέπει σε αλληγορία.
Οι Έλληνες ξεκινούν την εκστρατεία τους ως βασιλιάδες, πολεμιστές και υπερασπιστές μιας υποτιθέμενης τιμής. Μετά την πτώση της Τροίας, όμως, επιστρέφουν ως ένοπλες ομάδες χωρίς σταθερό προορισμό. Λεηλατούν παράκτιους οικισμούς, όπως η Ουγκαρίτ, η Χατούσα, το Κίτιον, η Έγκωμη στην Κύπρο, επιτίθενται σε ξένους πληθυσμούς και μεταφέρουν τον πόλεμο παντού όπου αποβιβάζονται με τον Ραμσή του Γ΄ να αμύνεται ηρωικά στο Δέλτα του Νείλου.
Ο εξωτερικός εχθρός που όλοι περιμένουν να εμφανιστεί στον ορίζοντα δεν είναι τελικά ένας άγνωστος και εξωτικός λαός. Είναι οι ίδιοι. Οι νικητές της Τροίας γίνονται οι επιδρομείς που τρομοκρατούν τον κόσμο στον οποίο προσπαθούν να επιστρέψουν.
Η σύλληψη αυτή μεταμορφώνει ριζικά την έννοια του νόστου. Στον Όμηρο η επιστροφή είναι δύσκολη επειδή οι θεοί οργίζονται, η θάλασσα αντιστέκεται και ο ήρωας υποκύπτει στην περιέργεια, στην επιθυμία και στην ύβρη. Στον Νόλαν η επιστροφή γίνεται δύσκολη επειδή ο πόλεμος έχει αλλάξει εκείνον που επιστρέφει. Ιδιαίτερα χαρακτηριστική είναι η σκηνή κατά την οποία οι σύντροφοι του Οδυσσέα αδυνατούν να κατανοήσουν τα σύγχρονα ελληνικά ενός από τα θύματα των επιδρομών τους. Οι δύο πλευρές βρίσκονται γεωγραφικά κοντά, αλλά χωρίζονται γλωσσικά και χρονικά από αιώνες. Οι άνδρες του Οδυσσέα μοιάζουν ξαφνικά όχι με προγόνους του σύγχρονου κόσμου, αλλά με φαντάσματα ενός πολιτισμού που έχει ήδη χαθεί.
Η αδυναμία επικοινωνίας δείχνει ότι οι πολεμιστές έχουν αποκοπεί από τον χρόνο. Είναι εγκλωβισμένοι στον δικό τους χωροχρόνο, όπως οι ήρωες του «Interstellar», όπου κινούνται διαρκώς προς την πατρίδα, αλλά κάθε βήμα τους απομακρύνει περισσότερο από τον κόσμο που γνώριζαν. Η Ιθάκη εξακολουθεί να υπάρχει στον χάρτη, όχι όμως απαραίτητα και στον χρόνο τους.
Ο πόλεμος μέσα στον άνθρωπο
Η «Οδύσσεια» του Νόλαν δεν είναι πρωτίστως μια ιστορία για τα τέρατα που συναντά ο Οδυσσέας. Είναι μια ιστορία για το τέρας που επιστρέφει μαζί του.
Ο Κύκλωπας, οι Σειρήνες, η Κίρκη και οι υπόλοιπες μορφές του έπους αποκτούν νόημα ως εκφράσεις της μνήμης, της ενοχής, του φόβου και της ψυχικής διάλυσης. Το υπερφυσικό μεταφέρεται σταδιακά στο εσωτερικό του ήρωα. Οι θεοί δεν εξαφανίζονται, αλλά παύουν να λειτουργούν αποκλειστικά ως εξωτερικές δυνάμεις. Γίνονται φωνές της συνείδησης και της μνήμης.
Ο ομηρικός Οδυσσέας είναι πολύτροπος, ευφυής, ψεύτης, επινοητικός και συχνά ανελέητος. Ο Οδυσσέας του Νόλαν πλησιάζει περισσότερο στον σύγχρονο βετεράνο. Δεν βασανίζεται μόνο από την επιθυμία να επιστρέψει, αλλά και από την υποψία ότι δεν δικαιούται πλέον να επιστρέψει.
Η επιλογή αυτή μιλά στη δική μας εποχή, η οποία δεν αντιμετωπίζει πλέον εύκολα τον πολεμιστή ως αδιαμφισβήτητο ήρωα. Οι κοινωνίες του 21ου αιώνα γνωρίζουν ότι ένας άνθρωπος μπορεί να επιστρέψει από τον πόλεμο σωματικά ζωντανός, αλλά ψυχικά παγιδευμένος σε αυτόν. Γνωρίζουν επίσης ότι η στρατιωτική νίκη δεν ισοδυναμεί με ηθική δικαίωση.
Ο Οδυσσέας περισσότερο μοιάζει με κάποιον που επιστρέφει από το Βιετνάμ, το Αφγανιστάν και το Ιράκ με διαταραχή μετατραυματικού στρες (PTSD) το οποίο στην ταινία εκδηλώνεται με εφιάλτες και αναδρομές με την ψυχολογική στήριξη της Καλυψούς. Δεν μεταφέρει βέβαια μόνο τραύματα και αναμνήσεις. Μεταφέρει τη βία ως τρόπο αντίληψης του κόσμου.
Η Δύση απέναντι στο είδωλό της
Μέσα από αυτή τη σκοπιά, ο Τρωικός Πόλεμος μετατρέπεται σε αλληγορία για τη σημερινή παρακμή της Δύσης. Ένας κόσμος που αυτοπροσδιορίζεται ως πολιτισμένος, ορθολογικός και ανώτερος έχει εξαπολύσει τέτοια βία, ώστε στο τέλος δεν μπορεί πλέον να διακρίνει τον εαυτό του από τους βαρβάρους που φοβάται.
Ο εκ θαλάσσης εχθρός είναι ένα είδωλο. Οι κοινωνίες περιμένουν την επίθεση μιας εξωτερικής δύναμης, ενώ η πραγματική απειλή έχει ήδη γεννηθεί στο εσωτερικό τους. Εξωτερικεύεται με αλαζονεία, με απληστία, με κανονικοποίηση της βίας και εδράζεται στην πεποίθηση ότι οι δικές τους πράξεις εξαιρούνται από τους ηθικούς κανόνες που επιβάλλουν στους άλλους.
Ο Αγαμέμνονας και ο Μενέλαος τότε, όπως ο Τραμπ, ο Νετανιάχου και ο Πούτιν σήμερα, επιστρέφουν από την Τροία πιστεύοντας ότι αποκατέστησαν την τιμή και την τάξη. Στην πραγματικότητα έχουν ανοίξει την πόρτα στο χάος. Μετέτρεψαν την εκδίκηση σε πολιτική αρχή και τη λεηλασία σε δικαίωμα του νικητή. Όταν ο κόσμος αρχίζει να καταρρέει, αδυνατούν να αντιληφθούν ότι δεν είναι μόνο τα θύματα της κατάρρευσης, αλλά και οι φορείς της.
Η απατηλή Ιθάκη
Η Ιθάκη παύει έτσι να είναι ένας απλός τόπος. Γίνεται η υπόσχεση ότι ο άνθρωπος μπορεί να επιστρέψει στην αθωότητα, στην οικογένεια και στην προηγούμενη ζωή του. Η υπόσχεση, όμως, αποδεικνύεται απατηλή. Κανείς δεν επιστρέφει πραγματικά εκεί από όπου ξεκίνησε, επειδή ούτε ο ίδιος ούτε η πατρίδα του παραμένουν αμετάβλητοι.
Ο Οδυσσέας που έφυγε για την Τροία, ο άνδρας που πολέμησε, ο ναυαγός που περιπλανήθηκε και ο ξένος που φτάνει στην Ιθάκη δεν είναι πλέον το ίδιο πρόσωπο. Η Πηνελόπη δεν καλείται απλώς να αναγνωρίσει τον άνδρα της. Καλείται να αποδεχθεί εκείνον στον οποίο μεταμορφώθηκε.
Ο Νόλαν δεν δημιούργησε την οριστική «Οδύσσεια» και πιθανότατα κάτι τέτοιο δεν μπορεί να υπάρξει. Δημιούργησε, όμως, μια «Οδύσσεια» της εποχής μας. Σκοτεινή, ενοχική, δύσπιστη απέναντι στους θριάμβους των ηρώων και βαθιά προβληματισμένη για την κληρονομιά της δυτικής βίας.
Η ταινία συνομιλεί ουσιαστικά με το έπος, επειδή τολμά να του υποβάλει ένα σύγχρονο και επώδυνο ερώτημα: τι συμβαίνει όταν ο άνθρωπος νικά τον πόλεμο, αλλά ο πόλεμος έχει ήδη νικήσει τον άνθρωπο;
Η απάντηση του Νόλαν είναι ζοφερή. Ο εχθρός που περιμένουμε να έρθει από τη θάλασσα ταξιδεύει ήδη μέσα στα δικά μας πλοία.