Γράφει ο Γλαύκος Κωνσταντινίδης*
Η κ. Λίνα Κασσιανίδου κατά την αποχώρησή της από το Υφυπουργείο Πολιτισμού, από το οποίο υπηρέτησε τον πολιτισμό αφήνοντας πίσω της αξιόλογη δουλειά, έκανε τη σωστή διαπίστωση λέγοντας ότι ο πολιτισμός χρειάζεται χρήματα. Στη συνέχεια, όμως, πρότεινε τη συμβατική λύση αύξησης του κρατικού προϋπολογισμού για τον πολιτισμό, δηλαδή να παραμείνει ο πολιτισμός ένας κρατικοδίαιτος τομέας. Η εξάρτηση του πολιτισμού από το δημόσιο είναι και ο λόγος που δεν υπάρχουν αρκετά χρήματα για τον πολιτισμό. Η στερεότυπη προσέγγιση της οικονομικής εξάρτησης του πολιτισμού από κρατικούς πόρους θα συνεχίσει ενόσω δεν εφαρμόζεται οικονομική ανάλυση.
Μια απλή ανάλυση του πολιτισμού φανερώνει, πίσω από τη γενική έννοια του πολιτισμού, τις δυο βασικές δομές του πολιτισμού:
1. Τις εγκαταστάσεις, όπως μουσεία, αρχαιολογικοί χώροι, θέατρα, εκθεσιακοί χώροι, παραδοσιακές οικοδομές, κ.λπ., και
2. Δραστηριότητες, όπως εκθέσεις έργων τέχνης, διοργανώσεις προβολής παραδοσιακών προϊόντων, τεχνοτροπιών, κατασκευής υλικών και στοιχείων άυλης τέχνης, κ.λπ.
Οι εγκαταστάσεις χρειάζονται συντήρηση και ανάπτυξη για να λειτουργήσουν. Οι δραστηριότητες προσφέρουν πολιτιστικές υπηρεσίες και ευκαιρίες για χρέωση και άντληση εσόδων κατευθείαν από τους άμεσους χρήστες και καταναλωτές των υπηρεσιών.
Το ζήτημα είναι το εξής: Όσο μεγαλύτερο ποσοστό του κόστους του πολιτισμού καλύπτεται από άμεση χρέωση, τόσο μικρότερη η εξάρτηση από τον προϋπολογισμό και τη γενική φορολογία που πληρώνουν όλοι, ακόμη και όσοι δεν συμμετέχουν. Η παραδοσιακή σχολή σκέψης της χρηματοδότησης του πολιτισμού από τη γενική φορολογία χάνει έδαφος έναντι της σύγχρονης (νεοφιλελεύθερης) προσέγγισης που ενθαρρύνει ενεργοποίηση της αγοράς και άντληση εσόδων από τους άμεσους καταναλωτές του πολιτισμού.
Τα τέλη εισόδου σε όλες τις εγκαταστάσεις (μουσεία, θέατρα, αρχαιολογικοί, κλπ.) θα πρέπει να ανταποκρίνονται στο αντίστοιχο λειτουργικό κόστος, ή τουλάχιστον να λαμβάνεται υπόψη το κόστος. Δεν προωθείται ο πολιτισμός με συμβολικές χρεώσεις, με το σκεπτικό την αύξηση της προσέλευσης ανεξάρτητα κόστους. Είναι έτσι που στερεύουν τα χρήματα. Δεν γίνεται πολιτισμός με χρήματα που δεν υπάρχουν. Ποτέ δεν θα υπάρχουν αρκετά χρήματα για τον πολιτισμό, όταν ο πολιτισμός αντιμετωπίζεται κατά κύριο λόγο ως δημόσιο αγαθό που προσφέρεται με πολιτική κοινωνικής ευημερίας χωρίς τιμολόγηση.
Χρήματα χρειάζονται επειγόντως για την προστασία, συντήρηση και επανάχρηση των παραδοσιακών οικοδομών αρχιτεκτονικής αξίας. Γίνονται συνεχώς κηρύξεις διατηρητέων, χωρίς την ανάλογη αύξηση των χρημάτων για τον σκοπό αυτό.
Η όλη προσπάθεια διαχρονικά προσεγγίζεται ως διαδικασία με επικέντρωση στις αρχιτεκτονικές προκλήσεις της συντήρησης και στις διαδικασίες αδειοδότησης χωρίς διασύνδεση με συγκεκριμένα αποτελέσματα. Το ζητούμενο είναι το κοινωνικό και οικονομικό αποτέλεσμα, η ένταξη αυτού του αρχιτεκτονικού και πολιτιστικού θησαυρού στην αγορά κατοικίας. Κηρύξεις χωρίς πόρους δεν παράγουν αποτέλεσμα.
Η παραχώρηση δημόσιας χορηγίας στους ιδιοκτήτες διατηρητέων επισκιάζει το κύριο πρόβλημα του ύψους του υπόλοιπου ιδιωτικού κόστους, που είναι πολύ μεγαλύτερο από το κόστος εναλλακτικών επιλογών στέγης, όπως αγορά διαμερίσματος, κλπ.
Η προστασία δεν θα έλθει από τις κηρύξεις, αλλά από τη βιωσιμότητα της συντήρησης των διατηρητέων οικοδομών ως επιλογή κατοικίας σε ευρύτερη κλίμακα έναντι εναλλακτικών λύσεων στέγασης. Αυτό προϋποθέτει μείωση του ιδιωτικού κόστους για να είναι ανταγωνιστικό έναντι των άλλων επιλογών κατοικίας και αυτό δεν θα γίνει με αύξηση της δημόσιας χορηγίας με χρήματα που δεν υπάρχουν. Το ιδιωτικό κόστος θα μειωθεί με νέο χρηματοδοτικό μηχανισμό αναπλήρωσης και σταδιακού πολλαπλασιασμού των πόρων που επενδύονται στα διατηρητέα.
Ίσως αυτό να ακούγεται πολύπλοκο, επειδή είναι διαφορετικό από το υφιστάμενο πρίσμα μέσα από το οποίο κοιτάζονται τα διατηρητέα. Χρειάζεται επειγόντως μια οικονομική ματιά στον πολιτισμό και τα διατηρητέα. Χρειάζονται χρήματα από την αγορά, και λιγότερο από το κράτος, που δεν τα έχει.
*Κοινωνιολόγος, Οικονομολόγος και Πολεοδόμος