Την παραμονή της κηδείας του Γιώργου Μαζωνάκη, ανέβασα μια φωτογραφία του πλήθους που είχε συγκεντρωθεί στην εκκλησία κι έγραψα: «Αυτοί είμαστε. Μην έχετε καμιά αμφιβολία.» Και πήγα για ύπνο. Το πρωί με περίμενε μια έκπληξη. Η ανάρτησή μου στο Facebook διαβάστηκε ως περιφρόνηση προς τον κόσμο που βρισκόταν εκεί.
Τι αχλάδω, τι Μαρία Αντουανέττα, τι ξυνισμένο καϊμάκι, όλα τα λούστηκα. Αλλά στο βάθος βάθος αυτό που αποτυπώθηκε ήταν η σύγκρουση δύο διαφορετικών ιδεών για το τι είναι «ο λαός».
Η πρώτη ιδέα είναι αυτή που βρισκόταν πιο κοντά στη δική μου αρχική σκέψη. Ο λαός νοείται ως πολιτικό συλλογικό υποκείμενο. Έχει προβλήματα, υφίσταται αδικίες, κοινωνικές ανισότητες· επομένως το κρίσιμο ερώτημα είναι αν κινητοποιείται για όσα επηρεάζουν τη ζωή του. Από αυτή τη σκοπιά, το πλήθος στην εκκλησία δημιουργεί μια σχεδόν αναπόφευκτη σύγκριση: «τόσοι άνθρωποι εδώ — γιατί όχι τόσοι άνθρωποι κάπου όπου η κίνησή τους θα μετράει;». Αυτό εμφανίζεται πολύ καθαρά στα σχόλια που μιλούν για το υπουργείο Εργασίας, για την κλινική, για πολιτικές ευθύνες, ακόμη και για «ψευδή συνείδηση».
Απέναντί της υπάρχει μια δεύτερη αντίληψη του λαού, πολύ ισχυρότερη αριθμητικά μέσα στη συζήτηση: ο λαός ως κοινότητα βιώματος. Οι άνθρωποι δεν συγκροτούνται συλλογικά μόνο όταν διεκδικούν. Συγκροτούνται όταν πενθούν, γιορτάζουν, τραγουδούν, θυμούνται, ταυτίζονται. Το «πήγα να αποχαιρετήσω έναν άνθρωπο με τα τραγούδια του οποίου ερωτεύτηκα, χώρισα, ξενύχτησα» είναι σε αυτή την ανάγνωση εξίσου αυθεντική συλλογική πράξη με μια διαδήλωση. Και το πολύ καλό σχόλιο περί πένθους ως αρχέγονης συλλογικής λειτουργίας ακριβώς αυτό λέει: η συνάθροιση δεν χρειάζεται πολιτικό αίτημα για να έχει κοινωνικό νόημα.
Άθελά μου, λοιπόν, εγώ έθεσα ένα κριτήριο για το ποια συλλογική παρουσία θεωρείται περισσότερο «άξια». Και ένα μεγάλο μέρος των σχολιαστών αντέδρασε όχι απλώς υπερασπιζόμενο τον Μαζωνάκη, αλλά υπερασπιζόμενο το δικαίωμα της λαϊκής κουλτούρας να μην χρειάζεται νομιμοποίηση από την πολιτική ή από την υψηλή κουλτούρα. Γι' αυτό επανέρχονταν συνέχεια ο Ραχμάνινοφ, ο Ελύτης, ο Θεοδωράκης, η Μαρινέλλα, η «ψευτοκουλτούρα», οι «διανοούμενοι». Σε αυτό το πολιτισμικό σχήμα το έντεχνο είναι απέναντι από το λαϊκό οι διανοούμενοι («κατέβα από το ακαδημαϊκό σου καλάμι») και οι ελίτ απέναντι στο λαό. Και εμένα αυτομάτως με κατέταξαν στην πρώτη κατηγορία, παρ’ όλο που ξεκαθάρισα σε σχόλιο ότι δεν μιλάμε για «ποιότητα» μουσικής.
Είδα, έτσι, ότι η πολιτισμική ταυτότητα φαίνεται να ενεργοποιείται γρηγορότερα από την πολιτική επιχειρηματολογία. Δεν ζήτησαν εξηγήσεις, κατάλαβαν ότι κάποιος «από πάνω» κοιτάζει «εμάς από κάτω». Από τη στιγμή που δημιουργήθηκε αυτό το πλαίσιο, η μεταγενέστερη εξήγησή μου δεν κατάφερε να το ανατρέψει. Παρ’ όλο που στην αρχική μου ανάρτηση ήμουν ξεκάθαρη «Αυτοί είμαστε», σχεδόν όλοι το αποκωδικοποίησαν ως «αυτοί είστε».
Υπάρχει όμως και τρίτη ιδέα μέσα στα σχόλια, που δεν λέει ούτε «ο κόσμος έπρεπε να είναι αλλού» ούτε απλώς «αφήστε τον κόσμο να πενθήσει». Λέει περίπου: Αν η προοδευτική/μορφωμένη/αριστερή πλευρά αντιμετωπίζει τις μορφές λαϊκής έκφρασης με περιφρόνηση, τότε παραδίδει αυτόν τον κόσμο στην ακροδεξιά. Η μία αναφορά μιλά για «διαζύγιο με τη ζωή, τη σκέψη και τις ανησυχίες του απλού κόσμου» και «βούτυρο στο ψωμί της ακροδεξιάς», ενώ η άλλη λέει ότι ο λαός «θα πάει εκεί που του λένε ότι έχει αξία».
Εδώ πλέον η συζήτηση έφυγε τελείως από τον Μαζωνάκη κι πήγε στην κλασική πολιτική σύγκρουση: ποιος έχει δικαίωμα να μιλά εξ ονόματος του «λαού»; Η μία πλευρά λέει: ο λαός υποφέρει αλλά δεν αντιδρά πολιτικά. Η άλλη απαντά: εσείς δεν καταλαβαίνετε τον λαό, γι' αυτό δεν σας ακολουθεί. Αλλά και οι δύο τον μετατρέπουν σε αντικείμενο ερμηνείας.
Εγώ ανάρτησα μια φωτογραφία και πέντε λέξεις. Δεν όρισα τι ακριβώς κατακρίνω. Οι άνθρωποι συμπλήρωσαν μόνοι τους το κενό με τις ήδη υπάρχουσες πολιτισμικές και πολιτικές τους κατηγορίες. Και προέκυψαν τέσσερις πλαισιώσεις: δημόσιο πένθος, λαϊκή κουλτούρα εναντίον ελιτισμού, πολιτική αδράνεια, λαός εναντίον διανοουμένων/Αριστεράς.
Δεν ήταν καθόλου αυτονόητο ότι μια φωτογραφία από μια κηδεία θα οδηγούσε μέσα σε λίγα σχόλια στην ακροδεξιά, στους κομμουνιστές, στις ελίτ, στον λαό και στην πολιτική αντιπροσώπευση. Κι όμως οδήγησε.
Ήταν μια μικρή μελέτη περίπτωσης για το πώς σήμερα κατασκευάζεται ο «λαός» στα social media. (Και άλλες φορές με έχουν βρίσει γιατί «λαϊκίζω», άντε να βγάλεις άκρη)