Η πολυκατοικία είναι ίσως το πιο συνηθισμένο κτήριο των σύγχρονων πόλεων. Παρ’ όλα αυτά, σπάνια σκεφτόμαστε πόσο βαθιά επηρεάζει την καθημερινή ζωή των ανθρώπων που κατοικούν μέσα της. Με το ερώτημα: Πολυκατοικίες: αρχιτεκτονική κατοικίας ή απλή εκμετάλλευση γης; Με απάντηση: τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζονται οι χώροι, το φως που εισέρχεται στα διαμερίσματα και η ποιότητα των κοινόχρηστων περιοχών καθορίζουν όχι μόνο την άνεση της κατοικίας αλλά και τη μορφή της κοινωνικής ζωής στην πόλη.
Η πολυκατοικία αποτελεί μία από τις πιο χαρακτηριστικές μορφές κατοίκησης στις σύγχρονες πόλεις. Δεν είναι απλώς ένα κτήριο που συγκεντρώνει διαμερίσματα. Είναι ένας μικρός κοινωνικός οργανισμός όπου συνυπάρχουν διαφορετικοί άνθρωποι, οικογένειες και τρόποι ζωής. Μέσα από αυτή τη συνύπαρξη διαμορφώνεται μια ιδιαίτερη μορφή αστικής καθημερινότητας.
Η αρχιτεκτονική της πολυκατοικίας επηρεάζει βαθιά την ποιότητα της ζωής των κατοίκων. Ο τρόπος με τον οποίο οργανώνονται οι χώροι, η σχέση του κτηρίου με το φως και τον αέρα, η ύπαρξη κοινόχρηστων περιοχών αλλά και η λειτουργικότητα των διαμερισμάτων καθορίζουν το πώς ζει κάποιος στην κατοικία.
Στις πόλεις της Ανατολικής Μεσογείου η ανάπτυξη της πολυκατοικίας συνδέθηκε κυρίως με την ανάγκη γρήγορης αστικής επέκτασης και οικονομικής αξιοποίησης της γης. Η πολυκατοικία αποτέλεσε για δεκαετίες το βασικό εργαλείο παραγωγής κατοικίας. Ωστόσο, σε πολλές περιπτώσεις ο σχεδιασμός της καθορίστηκε περισσότερο από οικονομικά κριτήρια παρά από αρχιτεκτονικές αρχές που θα εξασφάλιζαν υψηλή ποιότητα ζωής.
Το αποτέλεσμα ήταν συχνά η δημιουργία κτηρίων όπου η μέγιστη εκμετάλλευση του οικοπέδου περιόρισε τη σημασία βασικών στοιχείων όπως ο φυσικός φωτισμός, ο επαρκής αερισμός και η ποιότητα των κοινόχρηστων χώρων.
Η σύγχρονη αρχιτεκτονική σκέψη αντιμετωπίζει την πολυκατοικία με διαφορετικό τρόπο. Δεν τη βλέπει απλώς ως ένα σύνολο ανεξάρτητων κατοικιών αλλά ως ένα ολοκληρωμένο περιβάλλον κατοίκησης. Ιδιαίτερη σημασία δίνεται στους μεταβατικούς χώρους του κτηρίου - στην είσοδο, στις σκάλες, στους διαδρόμους και στους ημιυπαίθριους χώρους. Αυτοί οι χώροι αποτελούν τα σημεία συνάντησης των κατοίκων και μπορούν να συμβάλουν στη δημιουργία μιας πιο ανθρώπινης καθημερινότητας.
Ένα από τα πιο σημαντικά ζητήματα της σύγχρονης κατοικίας είναι η ευελιξία των διαμερισμάτων. Οι ανάγκες των ανθρώπων μεταβάλλονται συνεχώς. Οι οικογένειες αλλάζουν μέγεθος, οι μορφές εργασίας μετασχηματίζονται και η τηλεργασία δημιουργεί νέες απαιτήσεις μέσα στον χώρο της κατοικίας. Ένα διαμέρισμα που σχεδιάζεται με ευελιξία μπορεί να προσαρμόζεται σε αυτές τις αλλαγές χωρίς να απαιτούνται κατασκευαστικές παρεμβάσεις.
Εξίσου σημαντική είναι η σχέση της πολυκατοικίας με τον δημόσιο χώρο της πόλης. Το ισόγειο ενός κτηρίου μπορεί να αποτελέσει ζωντανό στοιχείο της αστικής ζωής ή, αντίθετα, να δημιουργήσει ένα κλειστό και αδιάφορο μέτωπο προς τον δρόμο. Η επιλογή αυτή επηρεάζει όχι μόνο την αισθητική της πόλης αλλά και την κοινωνική δυναμική της γειτονιάς.
Η βιωσιμότητα αποτελεί επίσης κεντρικό ζήτημα στον σύγχρονο σχεδιασμό κατοικίας. Ο προσανατολισμός του κτηρίου, η σωστή σκίαση, η φυσική κυκλοφορία του αέρα και η ενεργειακή απόδοση των κατασκευών αποτελούν πλέον βασικές αρχές ενός υπεύθυνου αρχιτεκτονικού σχεδιασμού.
Στις μεσογειακές πόλεις, όπου το κλίμα χαρακτηρίζεται από έντονη ηλιοφάνεια και υψηλές θερμοκρασίες, ο βιοκλιματικός σχεδιασμός μπορεί να συμβάλει σημαντικά στη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης και στη μείωση της ενεργειακής κατανάλωσης.
Τελικά, η πολυκατοικία δεν είναι μόνο ένα τεχνικό έργο. Είναι μια μορφή συλλογικής κατοίκησης που αντανακλά τον τρόπο με τον οποίο μια κοινωνία αντιλαμβάνεται τη ζωή στην πόλη, την ιδιωτικότητα αλλά και τη συνύπαρξη.
Η ποιότητα της αρχιτεκτονικής της δεν αφορά μόνο την αισθητική του κτηρίου. Αφορά κυρίως την ποιότητα της καθημερινής ζωής που διαμορφώνεται μέσα σε αυτό.
Και ίσως εδώ βρίσκεται η μεγαλύτερη πρόκληση της σύγχρονης αρχιτεκτονικής: να μετατρέψει την πολυκατοικία από απλό κουτί κατοικιών σε έναν χώρο όπου η πόλη, η κοινότητα και η κατοικία μπορούν να συνυπάρχουν με ισορροπία και ποιότητα.
Μια ουσιαστική απαίτηση είναι να μην χαθεί η ανθρώπινη κλίμακα, γεγονός που επιτρέπει την άνετη και ευχάριστη διαμονή με εξασφάλιση της σύγχρονης αστικής ανάπτυξης. Ιστορικά η αρχιτεκτονική της σύγχρονης πολυκατοικίας καταγράφεται τον περασμένο αιώνα και πάλι με έργο του Le Corbusier την «έξυπνη» πολυκατοικία της Μασσαλίας. Με τη διάταξη στην τομή τα διαμερίσματα όντας διώροφα «συρτάρια» καταφέρνουν να έχουν επαφή με τον αέρα και το φυσικό φως και στις δύο πλευρές του κτηρίου πετυχαίνοντας διαμπερή αερισμό. Στην Κύπρο υπάρχουν πλέον developers που τα έργα που προωθούν να έχουν ικανοποιητική ποιότητα.
*Πρώην πρόεδρος ΕΤΕΚ