25η Μαρτίου 2026 και 1η Απριλίου. Δύο εθνικές εορτές στις οποίες τα σχολεία παραμένουν κλειστά. Μία βόλτα στις γειτονιές της Λευκωσίας είναι αρκετή για να παρατηρήσουμε κάτι διαφορετικό, κάτι που αλλάζει το αφήγημα που έχει τόσο εμπεδωθεί στα μυαλά μας για τη νέα γενιά, τη γενιά που μεγαλώνει το 2026.
Η ησυχία των άδειων δρόμων διακόπτεται από τη βοή στην πίσω πλευρά των σχολικών κάγκελων. Πάνω από είκοσι παιδιά σκαρφαλώνουν σε σκουριασμένα κάγκελα και τοίχους για να παίξουν ποδόσφαιρο στην αυλή του σχολείου τους. Τρία από αυτά στέκονται πάνω σε ένα παλιό θρανίο.
Μία εικόνα η οποία είναι ταυτόχρονα παράδοξη και εξοργιστική. Από τη μία, μοιάζει παράδοξη γιατί όσα συχνά θεωρούμε κατάλοιπα μιας άλλης εποχής, όπως το παιχνίδι στη γειτονιά και η παιδική ανεμελιά, παραμένουν ζωντανά. Από την άλλη, προκαλεί οργή γιατί δεν θα έπρεπε να χρειάζεται να σκαρφαλώσουν.
Πίσω από τα ψηλά κάγκελα των σχολείων: γήπεδα μπάσκετ και ποδοσφαίρου, στίβος, χώροι εκδηλώσεων, στάθμευσης αλλά και πρασίνου. Χώροι που χτίστηκαν με δημόσιο χρήμα και ανήκουν στην κοινότητα. Παρ' όλ' αυτά παραμένουν κλειδωμένοι.
Σχεδόν κάθε γειτονιά στην Κύπρο διαθέτει έναν τέτοιο πολυχώρο, τον οποίο ονομάζουμε «σχολείο» και τον κλειδώνουμε λίγο μετά τα μαθήματα - μόλις ολοκληρωθεί η θεσμική του λειτουργία.
Πρόδηλοι οι αριθμοί
Οι αριθμοί δεν αφήνουν περιθώρια αμφισβήτησης. Σύμφωνα με έρευνα του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, η Κύπρος κατέχει το υψηλότερο ποσοστό παιδικού υπερβάλλοντος βάρους στην Ευρώπη: το 42% των παιδιών ηλικίας 7-9 ετών είναι υπέρβαρα και το 20% παχύσαρκα. Μόνο το 16,1% των εφήβων 11-15 ετών πληροί τη σύσταση του ΠΟΥ για 60 λεπτά ημερήσιας φυσικής δραστηριότητας.
Το πρόβλημα δεν αφορά μόνο τα παιδιά. Το 52% των ενηλίκων στην Κύπρο δεν συμμετέχει σε καμία μορφή φυσικής δραστηριότητας, καταγράφοντας το τρίτο χειρότερο ποσοστό στην ΕΕ, ενώ μόλις το 22% πληροί το ελάχιστο των 150 λεπτών εβδομαδιαίας άσκησης.
Παράλληλα, η χώρα αντιμετωπίζει μία από τις σοβαρότερες κρίσεις μοναξιάς στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Σύμφωνα με έρευνα του Joint Research Center της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, το 17% και πλέον των Κυπρίων δηλώνει ότι αισθάνεται μοναξιά συχνά ή πάντα, με τη χώρα να καταγράφει το τέταρτο υψηλότερο ποσοστό στην ΕΕ, ενώ έρευνα του Journal of Ageing and Mental Health κατατάσσει την Κύπρο ως την πιο μοναχική χώρα στον κόσμο για άτομα μεταξύ 50 και 90 ετών.
Πρόκειται για μια διογκούμενη κρίση δημόσιας υγείας, σωματικής και ψυχικής, με άμεσο αντίκτυπο στα καρδιαγγειακά νοσήματα, τον διαβήτη, την κατάθλιψη και την παραγωγικότητα. Μια κρίση που το σύστημα υγείας σύντομα δεν θα μπορεί να σηκώσει και που ήδη αντανακλάται στη δημόσια σφαίρα μέσω πολιτών απομονωμένων και αποξενωμένων. Σε μια κοινωνία που ασθενεί σωματικά και ψυχικά, στερημένη από διεξόδους και χώρους συνύπαρξης, λοιπόν, δεν είναι και τόσο παράξενο τελικά που οι «παράφρονες» ανεβαίνουν στην εξουσία.
Σχολεία ως κοινοτικοί κόμβοι
Η έννοια του σχολείου ως κοινοτικού κόμβου δεν είναι αφηρημένη. Ας πάρουμε ένα συγκεκριμένο παράδειγμα από όταν ζούσα στο Λονδίνο: το δημοτικό σχολείο της γειτονιάς μου.
Το γήπεδο του συγκεκριμένου σχολείου λειτουργεί ως γήπεδο φούτσαλ της γειτονιάς. Ορισμένες ώρες είναι ελεύθερο και τα παιδιά έχουν την ευχέρεια να πάνε στο σχολείο και να παίξουν, όπως παίζαμε παλιά στις αλάνες. Ένας χώρος που γνωρίζουν τα παιδιά και είναι διαθέσιμος για ελεύθερο και μη επιτηρούμενο παιχνίδι - που αποτελεί και το νούμερο ένα ζητούμενο των παιδιών. Το σχολείο, στην ουσία, είναι ένα μέρος όπου μπορούν να κοινωνικοποιηθούν και να δημιουργήσουν δεσμούς.
Σε άλλες περιπτώσεις, το σχολείο παραχωρείται σε ιδιωτικές ακαδημίες οι οποίες, ως μέρος της συμφωνίας χρήσης, δεν χρεώνουν δίδακτρα σε παιδιά της κοινότητας που προέρχονται από οικογένειες με χαμηλά εισοδήματα.
Το σχολείο, ωστόσο, δεν προσφέρεται μόνο για παιδιά. Λειτουργεί και ως χώρος ανοιχτός στην κοινότητα, με δυνατότητα χρήσης μέσω κρατήσεων σε επιδοτημένη τιμή. Οι αίθουσες, δηλαδή οι άδειες τάξεις, φιλοξενούν επιμορφωτικά προγράμματα, λειτουργούν ως co-working χώροι ή λέσχη ρομποτικής που διοργανώνεται από εθελοντές. Για παράδειγμα, μπορείς να κλείσεις αίθουσα για να οργανώσεις βραδιά κουίζ ή ποίησης, με ένα συμβολικό κόστος. Διοργανώνονται προβολές ταινιών για παιδιά, τα οποία έχουν την πολυτέλεια να παραμείνουν στη γειτονιά τους. Χωρίς ταλαιπωρία, ανάγκη για μετακίνηση με αυτοκίνητο ή διαθέσιμο χώρο για πάρκινγκ - μπορούν απλώς να περπατήσουν ώς εκεί και να επιστρέψουν στο σπίτι, πάλι με τα πόδια.
Επιπλέον, το γυμναστήριο του σχολείου είναι επίσης ανοιχτό στην κοινότητα και, παρόλο που δεν διαθέτει τον εξοπλισμό ενός ακριβού «fitness club», είναι πάντα γεμάτο ζωή.
Μία φορά την εβδομάδα, ο ίδιος χώρος γίνεται σημείο συνάντησης για ηλικιωμένους που ζουν μόνοι, μια ανοιχτή συνάντηση που καταπολεμά τη μοναξιά στην πράξη, ίσως πιο αποτελεσματικά από οποιοδήποτε τυπικό πρόγραμμα ψυχικής υγείας.
Με λίγα λόγια: ο χώρος προσαρμόζεται σε ό,τι έχει ανάγκη η κοινότητα. Και το σημαντικότερο; Είναι προσιτός και προσβάσιμος. Τα περισσότερα προγράμματα, μάλιστα, τρέχουν από εθελοντές και ΜΚΟ στους οποίους, πολύ απλά, δόθηκε πρόσβαση σε υποδομές που η ίδια η κοινότητα πληρώνει και στην ίδια ανήκουν.
Η κυπριακή πραγματικότητα
Στην Κύπρο, και ειδικά στα αστικά κέντρα, τα σωματεία που θεωρητικά θα έπρεπε να λειτουργούν ως κοινοτικά κέντρα, έχουν μετατραπεί de facto σε ταβέρνες/εστιατόρια και χαρτοπαικτικές λέσχες. Το πρόγραμμα «Αθλητισμός Για Όλους» (ΑΓΟ), όσο χρήσιμο και ωφέλιμο κι αν είναι, είναι αδύνατο να καλύψει τις πραγματικές ανάγκες: εξυπηρετεί μόλις 16.000 μέλη, δηλαδή λιγότερο από το 2% του πληθυσμού.
Την ίδια στιγμή, τα σχολεία μας μετατρέπονται μετά τις 14.00 σε ανενεργούς και κλειδωμένους χώρους. Ένα τυπικό σχολείο λειτουργεί περίπου 180 ημέρες τον χρόνο, για 6 έως 8 ώρες την ημέρα. Αυτό αντιστοιχεί σε ένα ποσοστό αξιοποίησης μόλις 16%. Πάνω από το 80% του χρόνου, εγκαταστάσεις που χτίστηκαν και συντηρούνται με δημόσιους πόρους παραμένουν κενές: το απόγευμα, το βράδυ, τα Σαββατοκύριακα και εάν δεν υπάρχει κάποια καλοκαιρινή λέσχη, τότε και ολόκληρο το καλοκαίρι.
Δημοσιονομική λογική
Η ιδέα του σχολείου ως κοινοτικού κόμβου δεν είναι πειραματική. Έχει εφαρμοστεί με επιτυχία σε αρκετές χώρες, μεταξύ άλλων, στην Ιαπωνία, στη Δανία, στη Φινλανδία, στην Ολλανδία και στο Ηνωμένο Βασίλειο. Η πιο συνηθισμένη αντίρρηση στο άνοιγμα των σχολικών εγκαταστάσεων αφορά την ασφάλεια και το κόστος, ωστόσο μελέτες δείχνουν ότι σε περιοχές που εφαρμόστηκαν παρόμοια προγράμματα υπήρξε μείωση στους βανδαλισμούς και στο κόστος επισκευών. Στο Σαουθάμπτον, για παράδειγμα, οι ζημιές από βανδαλισμούς μειώθηκαν κατά 90% και το κόστος επισκευών κατά 75%. Ο λόγος είναι απλός, αν και φαίνεται να διαφεύγει από όσους παίρνουν τις αποφάσεις: η καλύτερη φύλαξη είναι η ίδια η παρουσία του κόσμου. Ένας χώρος ζωντανός, που χρησιμοποιείται από οικογένειες, εθελοντές και αθλητές μέχρι αργά το βράδυ, παύει να αποτελεί στόχο. Είναι η ερημοποίηση που προσκαλεί τη φθορά, όχι η χρήση. Όταν η κοινότητα νιώθει τον χώρο δικό της, τον προστατεύει.
Όσον αφορά την οικονομική πτυχή του ζητήματος, δεν χρειάζεται να χτίσουμε τίποτα, οι εγκαταστάσεις υπάρχουν ήδη. Απλώς, με αυτόν τον τρόπο, θα έχουμε μια καλύτερη απόδοση της επένδυσής μας μέσω της υψηλότερης αξιοποίησής τους. Εκείνο που πρέπει να υπολογίσουμε είναι τη μείωση στη μακροχρόνια επιβάρυνση του ΓεΣΥ: λιγότερα περιστατικά παχυσαρκίας, διαβήτη, κατάθλιψης.
Η πολιτική αυτή όχι μόνο δεν κοστίζει, αλλά αποφέρει. Στη Μασαχουσέτη, μελέτη κοινοτικών σχολικών προγραμμάτων έδειξε ότι κάθε δολάριο που επενδύθηκε επέστρεψε 2,20 δολάρια σε μειωμένες δαπάνες υγείας και αυξημένη παραγωγικότητα. Αντίστοιχη αξιολόγηση σε τέσσερις σχολικές περιφέρειες του Οχάιο κατέγραψε καθαρό κοινωνικό όφελος 1,35 εκατομμυρίων δολαρίων σε τρία χρόνια, ενώ στην Ιαπωνία ο αριθμός των ενηλίκων που γυμνάζονται τακτικά υπερδιπλασιάστηκε.
Ώρα για δράση
Δεν χρειάζεται νέα νομοθεσία, δεν χρειάζονται εκατομμύρια, δεν χρειάζεται καν να εφεύρουμε τον τροχό. Δεκάδες χώρες εφαρμόζουν αυτή την πολιτική εδώ και δεκαετίες, με μετρήσιμα οφέλη στην υγεία, την κοινωνική συνοχή, την ασφάλεια και τη δημοσιονομική βιωσιμότητα.
Αυτό που χρειάζεται είναι ένα πιλοτικό πρόγραμμα. Τέσσερα ή πέντε σχολεία σε διαφορετικές γειτονιές, σε συνεργασία με τους δήμους, εθελοντικές οργανώσεις και τοπικούς φορείς. Μοντέλα διακυβέρνησης υπάρχουν έτοιμα, δεν απαιτείται παρά η πολιτική βούληση για να προσαρμοστούν και να δοκιμαστούν.
Φανταστείτε τα σχολεία ως αληθινούς χώρους ζωής: τα απογεύματα ως ανοιχτά γήπεδα για παιδιά και ενήλικες. Τα βράδια να προσφέρουν μαθήματα γυμναστικής, γιόγκα ή χορού. Τα Σαββατοκύριακα να πραγματοποιούνται τοπικά τουρνουά και πολιτιστικές εκδηλώσεις. Όλα αυτά χωρίς αυτοκίνητο, χωρίς υπέρογκο κόστος, μέσα στην ίδια σου τη γειτονιά.
Ανοίξτε τους χώρους που εμείς πληρώσαμε. Ανήκουν στην κοινότητα.
[https://x.com/katsiaristras_]
Βιβλιογραφία & Πηγές
1. Παιδική παχυσαρκία στην Κύπρο:42% των παιδιών 7-9 ετών είναι υπέρβαρα και 20% παχύσαρκα (1η θέση σε 37 χώρες). Πηγή: WHO European Childhood Obesity Surveillance Initiative (COSI), Round 6 Report (2022–2024).[https://www.who.int/europe/publications/i/item/WHO-EURO-2025-11788-51560-78769 | Δημοσίευση: Νοέμβριος 2025]
2. Φυσική δραστηριότητα εφήβων:Μόνο το 16,1% των εφήβων 11-15 ετών πληρούν τη σύσταση για 60' ημερήσιας δραστηριότητας. Πηγή: WHO - Cyprus Country Physical Activity Factsheet 2024 (based on HBSC 2022 data). [https://cdn.who.int/media/docs/librariesprovider2/country-profiles/physical-activity/2024-country-profiles/physical-activity-2024-cyp.pdf | Δημοσίευση: 2024]
3. Φυσική δραστηριότητα ενηλίκων: 52% των ενηλίκων χωρίς καμία δραστηριότητα (3ο χειρότερο στην ΕΕ). Πηγή: Special Eurobarometer 525: Sport and Physical Activity. [https://europa.eu/eurobarometer/surveys/detail/2668| Δημοσίευση: Σεπτέμβριος 2022]
4. Κρίση μοναξιάς: 17% των Κυπρίων δηλώνουν μοναξιά συχνά ή πάντα (4ο υψηλότερο στην ΕΕ). Πηγή: European Commission Joint Research Centre - Loneliness prevalence in the EU. [https://joint-research-centre.ec.europa.eu/projects-and-activities/survey-methods-and-analysis-centre/loneliness/loneliness-prevalence-eu_en| Δημοσίευση: 2023]
5. Τρίτη ηλικία και μοναξιά: Η Κύπρος καταγράφεται ως η πιο μοναχική χώρα για άτομα 50-90 ετών. Πηγή: Richardson RA et al., «Aging & Mental Health». [https://doi.org/10.1080/13607863.2025.2473634 | Δημοσίευση: Απρίλιος 2025]
6. Πρόγραμμα ΑΓΟ: https://ago.org.cy/archiki-selida/ago/