Τη χρηματοδότηση ύψους 4,3 εκατομμυρίων ευρώ από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή εξασφάλισε η Ερευνητική Μονάδα Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κύπρου για τον συντονισμό του SOPHIA-DN, ενός νέου ευρωπαϊκού διδακτορικού δικτύου που θα μελετήσει την αρχαία και παραδοσιακή κεραμική κληρονομιά, συνδυάζοντας την αρχαιολογία, την πειραματική έρευνα και την τεχνητή νοημοσύνη.
Το έργο, διάρκειας τεσσάρων ετών (2027-2031), χρηματοδοτείται μέσω των Δράσεων Marie Skłodowska-Curie του ευρωπαϊκού προγράμματος «Ορίζων Ευρώπη» και συγκεντρώνει 20 φορείς από διαφορετικές χώρες, μεταξύ των οποίων πανεπιστήμια, ερευνητικά κέντρα, οργανισμοί πολιτιστικής κληρονομιάς και φορείς του ιδιωτικού τομέα.
Πρόκειται για το δεύτερο ερευνητικό πρόγραμμα αυτής της κλίμακας που συντονίζει το Πανεπιστήμιο Κύπρου στον τομέα της αρχαιολογικής επιστήμης. Τον συντονισμό του SOPHIA-DN, όπως αναφέραμε και πιο πάνω, αναλαμβάνει η Ερευνητική Μονάδα Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου, με επικεφαλής τον Δρα Αθανάσιο Κ. Βιώνη, ενώ κύρια συγγραφέας της πρότασης και διαχειρίστρια του έργου είναι η Δρ Μαρία Δικωμίτου-Ηλιάδου.
«Να κατανοήσουμε τους ανθρώπους πίσω από την κεραμική παραγωγή»
Σε κοινή τους δήλωση, ο Δρ Αθανάσιος Βιώνης και η Δρ Μαρία Δικωμίτου-Ηλιάδου υπογραμμίζουν ότι οι αγγειοπλάστες διέθεταν διαχρονικά εξειδικευμένη γνώση για το περιβάλλον, τα υλικά και τις τεχνικές παραγωγής.
Όπως επισημαίνουν, ο συνδυασμός της εργαστηριακής έρευνας, της πειραματικής αρχαιολογίας και της τεχνητής νοημοσύνης θα επιτρέψει στους επιστήμονες να ανακτήσουν μέρος αυτής της γνώσης και «να κατανοήσουμε τους ανθρώπους πίσω από την τέχνη της κεραμικής παραγωγής, αναδεικνύοντας την κεραμική κληρονομιά διαφορετικών περιοχών του πλανήτη».
Το πρόγραμμα φιλοδοξεί, πέρα από την παραγωγή νέας επιστημονικής γνώσης, να αναδείξει τη σημασία της παραδοσιακής τεχνογνωσίας ως αναπόσπαστου μέρους της πολιτιστικής κληρονομιάς.
Η αρχαία κεραμική συναντά την τεχνητή νοημοσύνη
Στο επίκεντρο του ερευνητικού προγράμματος βρίσκεται η κεραμική, μία από τις σημαντικότερες πηγές πληροφοριών για την καθημερινή ζωή, τις τεχνολογικές γνώσεις και τις κοινωνικές σχέσεις των ανθρώπων στο παρελθόν.
Μέσα από τη μελέτη αρχαίων και παραδοσιακών τεχνικών παραγωγής, οι ερευνητές θα επιχειρήσουν να κατανοήσουν πώς οι γνώσεις των αγγειοπλαστών αναπτύχθηκαν, μεταδόθηκαν από γενιά σε γενιά και διαδόθηκαν μεταξύ διαφορετικών κοινοτήτων.
Το όνομα SOPHIA προέρχεται από την ελληνική λέξη «σοφία» και παραπέμπει ακριβώς σε αυτή τη συσσωρευμένη γνώση, η οποία αποκτήθηκε μέσα από αιώνες πρακτικής, παρατήρησης και εμπειρίας.
Για την ανασύστασή της, το πρόγραμμα θα αξιοποιήσει σύγχρονες επιστημονικές μεθόδους, όπως γεωχημικές και ορυκτολογικές αναλύσεις, τρισδιάστατη σάρωση, μικροτομογραφία και μηχανική μάθηση.
Παράλληλα, οι ερευνητές θα αναπαράγουν αρχαίες τεχνικές κατασκευής κεραμικών αντικειμένων σε εργαστηριακές συνθήκες, εξετάζοντας τις πρώτες ύλες, τις διαδικασίες παραγωγής και τις τεχνολογικές επιλογές των αγγειοπλαστών.
Η τεχνητή νοημοσύνη θα χρησιμοποιηθεί για τη σύνδεση και ανάλυση μεγάλου όγκου αρχαιολογικών και επιστημονικών δεδομένων, με στόχο την καλύτερη κατανόηση των τεχνικών και των παραδόσεων που αναπτύχθηκαν σε διαφορετικές περιοχές του κόσμου.
Έρευνα από την Κύπρο έως την Αφρική και τον Αραβικό Κόλπο
Στο SOPHIA-DN συμμετέχουν οκτώ δικαιούχοι από έξι κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης και δώδεκα συνεργαζόμενοι εταίροι.
Μεταξύ των βασικών εταίρων βρίσκονται το Πανεπιστήμιο Κύπρου, το Ινστιτούτο Κύπρου, τα Πανεπιστήμια Πάδοβας, Πατρών, Σαντιάγο ντε Κομποστέλα και Πίζας, το University College Dublin και το Εθνικό Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών της Γαλλίας (CNRS).
Η έρευνα καλύπτει μια εκτεταμένη γεωγραφική περιοχή, από την Κύπρο, την Ελλάδα και άλλες ευρωπαϊκές χώρες έως το Μαρόκο, τη Δυτική Αφρική, το Κέρας της Αφρικής και το Μπαχρέιν.
Το χρονολογικό της εύρος εκτείνεται από τη Νεολιθική εποχή μέχρι τους Νεότερους χρόνους, επιτρέποντας τη συγκριτική εξέταση των τεχνολογιών και των παραδόσεων της κεραμικής παραγωγής σε διαφορετικές ιστορικές περιόδους και κοινωνίες.
Δεκαπέντε θέσεις για υποψήφιους διδάκτορες
Στο πλαίσιο του προγράμματος θα προσληφθούν 15 υποψήφιοι διδάκτορες, οι οποίοι θα πραγματοποιήσουν την έρευνά τους σε ευρωπαϊκά πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα με εξειδίκευση στην αρχαιολογία και την αρχαιομετρία.
Κάθε ερευνητής θα καθοδηγείται από επιστήμονες διαφορετικών ειδικοτήτων, όπως αρχαιολόγους, γεωλόγους, γεωχημικούς και ειδικούς στην πληροφορική.
Η εκπαίδευσή τους θα περιλαμβάνει ερευνητικές αποσπάσεις, κοινά σεμινάρια και δράσεις επικοινωνίας της επιστημονικής γνώσης με το ευρύ κοινό.
Το SOPHIA-DN θα ξεκινήσει επίσημα την 1η Μαρτίου 2027, ενώ η πρόσληψη των υποψήφιων διδακτόρων προγραμματίζεται για την περίοδο Σεπτεμβρίου έως Νοεμβρίου 2027. Οι θέσεις θα προκηρυχθούν διεθνώς μέσω της ευρωπαϊκής πύλης EURAXESS και των διαδικτυακών καναλιών των συμμετεχόντων φορέων.