Οι ειδικές προθήκες με ελεγχόμενο μικροκλίμα, η παλιά κοίτη του Πεδιαίου που αποκαλύφθηκε κατά τις εκσκαφές, το διατηρητέο της παλιάς Πνευμονολογικής Κλινικής, το αμφιθέατρο που έμεινε εκτός προϋπολογισμού, αλλά και οι σύνθετες τεχνικές λύσεις πίσω από τους τρεις «αιωρούμενους» όγκους του νέου Αρχαιολογικού Μουσείου Κύπρου, είναι ορισμένες από τις λιγότερο γνωστές πτυχές του μεγαλύτερου πολιτιστικού έργου και, ενδεχομένως, του μεγαλύτερου δημόσιου έργου που βρίσκεται σήμερα υπό κατασκευή στη χώρα.
Η ανέγερση του μουσείου, οι εργασίες του οποίου ξεκίνησαν στις 9 Ιανουαρίου 2023, συχνά αντιμετωπίζεται μέσα από το πρίσμα των χρονοδιαγραμμάτων, των καθυστερήσεων και των παρατάσεων που κατά καιρούς απασχολούν τη δημόσια συζήτηση. Για πολλούς Λευκωσιάτες ο χώρος ήταν για χρόνια συνυφασμένος με το παλιό Γενικό Νοσοκομείο και αργότερα με έναν ανοιχτό χώρο στάθμευσης στο κέντρο της πόλης. Εδώ και μερικούς μήνες, όμως, από αυτό το μεγάλο εργοτάξιο άρχισε να ξεπροβάλλει η ανωδομή, με αποτέλεσμα να δημιουργείται η εντύπωση ότι θα έχουμε σύντομα το νέο -Κυπριακό Μουσείο- όπως αρχικά ονομαζόταν, και τώρα Αρχαιολογικό Μουσείο Κύπρου [σύμφωνα με συνέντευξη της υφυπουργού Κασσιανίδου στο «Π»].
Οι εργολάβοι δε, εκτός απροόπτου [όπως πολλάκις τόνισαν], τοποθετούν την ολοκλήρωση του έργου τον Δεκέμβριο του 2027, με το Τμήμα Αρχαιοτήτων, υπεύθυνο για το στήσιμο της έκθεσης και τη μεταφορά των αρχαιοτήτων, να θέτει το χρονοδιάγραμμα των εγκαινίων του μουσείου περίπου 2 χρόνια μετά, αφού, όπως διευκρινίσαμε σε άλλο κείμενο, η διαδικασία αυτή δεν μπορεί να ξεκινήσει πριν από την παράδοση των κτηρίων και αφορά περίπου 6.000 αντικείμενα προς έκθεση και περίπου 250.000 αρχαιότητες από τις αποθήκες του υφιστάμενου Κυπριακού Μουσείου.
Έναν μήνα πριν, στο «Π» ασχοληθήκαμε με το νέο μουσειολογικό αφήγημα του Αρχαιολογικού Μουσείου Κύπρου και τη μετάβαση από μία περισσότερο χρονολογική και αποικιοκρατική προσέγγιση σε μία νέα ανάγνωση της ιστορίας του νησιού, οργανωμένη γύρω από τις θεματικές «Τόπος», «Θάλασσα» και «Κόσμος».
Σε αυτό το κείμενο, στρέφουμε το βλέμμα στο ίδιο το κτήριο και στις υποδομές που θα υποστηρίξουν τη λειτουργία του, με αφορμή την ξενάγηση που πραγματοποιήθηκε την Πέμπτη 28 Μαΐου 2026. Ο διευθυντής της Cyfield και project manager του έργου, Ανδρέας Κωνσταντινίδης, εξήγησε τι ακριβώς θα εξυπηρετεί το έργο-κόσμημα της Λευκωσίας, αλλά και ποιες τεχνικές, λειτουργικές και μουσειακές ανάγκες επιχειρεί να καλύψει, καθώς τονίζει την πολυπλοκότητα του έργου για το οποίο έλαβαν τεχνογνωσία αλλά και τεχνολογικό εξοπλισμό από το εξωτερικό.
Πεδιαίος: Η παλιά κοίτη και η πρόνοια για εμπλουτισμό
Από τις πρώτες κιόλας μέρες των εκσκαφών, το έργο βρέθηκε αντιμέτωπο με έναν παλιό γνώριμο της περιοχής: τον Πεδιαίο. Σύμφωνα με τον Ανδρέα Κωνσταντινίδη, κατά τις εκσκαφές διαπιστώθηκε έντονη παρουσία υπόγειων υδάτων, γεγονός που κατέστησε αναγκαία την κατασκευή εκτεταμένων διαφραγματικών τοίχων σε όλη την περίμετρο του οικοπέδου.
Όπως εξήγησε, οι εργασίες εκσκαφής και οι εργασίες των διαφραγματικών τοίχων προχωρούσαν παράλληλα, ενώ για μεγάλο χρονικό διάστημα απαιτείτο συνεχής άντληση νερού, ώστε να διατηρείται στεγνός ο χώρος όπου κατασκευάζονται τα δύο υπόγεια επίπεδα του μουσείου. Κατά τη διάρκεια των εργασιών αποκαλύφθηκε επίσης η παλιά κοίτη του Πεδιαίου, η οποία, σύμφωνα με όσα αναφέρθηκαν, αποτυπώθηκε τρισδιάστατα. Η γειτνίαση, πια, με τον Πεδιαίο υποχρέωσε τους μελετητές να εκπονήσουν ιδιαίτερα εκτεταμένες μελέτες αντιπλημμυρικής προστασίας. Συγκεκριμένα, στο έργο, πλέον, περιλαμβάνονται τέσσερα θυροφράγματα στις εισόδους του μουσείου, τα οποία έχουν σχεδιαστεί ώστε να προστατεύουν τα δύο υπόγεια επίπεδα σε περίπτωση πλημμύρας. Τα θυροφράγματα, πρέπει να πούμε, ενεργοποιούνται σε περίπτωση ανόδου της στάθμης του νερού, κλείνοντας και σφραγίζοντας κρίσιμα ανοίγματα του κτηρίου, ώστε να αποτρέπεται η εισροή υδάτων στους υπόγειους χώρους.
Παράλληλα, με βάση τα όσα λέχθηκαν, τα νερά της βροχής που θα συλλέγονται από τη δημόσια πλατεία και τους εξωτερικούς χώρους του μουσείου θα οδηγούνται σε αντλιοστάσιο και στη συνέχεια θα επιστρέφουν στον Πεδιαίο, συμβάλλοντας στον εμπλουτισμό της ροής του ποταμού.
Οι σχετικές πρόνοιες κρίθηκαν αναγκαίες όχι μόνο λόγω της γειτνίασης με τον Πεδιαίο αλλά και εξαιτίας της φύσης του έργου, καθώς στα δύο υπόγεια επίπεδα θα στεγάζονται αποθήκες αρχαιοτήτων συνολικής έκτασης 5.000 τετραγωνικών μέτρων, εργαστήρια συντήρησης, χώροι περιοδικών εκθέσεων και άλλες κρίσιμες λειτουργίες του μουσείου.
Αναφορά έγινε και στον σχεδιασμό που βρίσκεται σε εξέλιξη για την περιοχή του Πεδιαίου που γειτνιάζει με το μουσείο, με στόχο την καλύτερη σύνδεση του συγκροτήματος με το ευρύτερο αστικό περιβάλλον.
Τρεις «αιωρούμενοι» όγκοι και η πολυπλοκότητα
Αν ο Πεδιαίος καθόρισε το υπόγειο τμήμα του έργου, οι τρεις εκθεσιακοί όγκοι που δεσπόζουν πλέον πάνω από το εργοτάξιο αποτέλεσαν τη μεγαλύτερη πρόκληση της ανωδομής. Πρόκειται για τα τρία βασικά κτήρια του μουσείου, με τις ονομασίες «Τόπος», «Θάλασσα» και «Κόσμος», τα οποία οργανώνονται γύρω από το νέο μουσειολογικό αφήγημα και αναπτύσσονται πάνω από το επίπεδο της πόλης, αφήνοντας ελεύθερο τον δημόσιο χώρο της πλατείας.
Όπως επισήμανε ο Ανδρέας Κωνσταντινίδης, η ιδιαίτερα σύνθετη αρχιτεκτονική του μουσείου απαίτησε τη χρήση εξειδικευμένου λογισμικού από το εξωτερικό, καθώς τα τρισδιάστατα και ακανόνιστα γεωμετρικά σχήματα του κτηρίου δεν μπορούσαν να επιλυθούν με συμβατικά σχεδιαστικά προγράμματα. Οι καμπύλες επιφάνειες κατασκευάζονται μέσω ψηφιακών μοντέλων, τα οποία μετατρέπονται σε τρισδιάστατα δεδομένα και οδηγούν μηχανές κοπής υψηλής ακρίβειας για την κατασκευή των καλουπιών.
Το μέγεθος της κατασκευής αποτυπώνεται και στους αριθμούς. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσιάστηκαν, το έργο περιλαμβάνει περίπου 200.000 κυβικά μέτρα εκσκαφών, 8.000 τετραγωνικά μέτρα διαφραγματικών τοίχων και 85.000 κυβικά μέτρα σκυροδέματος διαφορετικών κατηγοριών, συμπεριλαμβανομένου του ειδικού λευκού σκυροδέματος που αναπτύχθηκε ειδικά για το έργο. Παράλληλα, για την υλοποίηση των σύνθετων γεωμετριών του κτηρίου προβλέπεται η χρήση περίπου ενός εκατομμυρίου μοναδικών κομματιών ξυλείας, διαφορετικών μεγεθών και σχημάτων, καθώς κάθε καμπύλη και κάθε επιφάνεια απαιτεί διαφορετική γεωμετρία και διαφορετικά καλούπια.
Όπως αναφέρθηκε, άρχισαν τις κατασκευές από το μεσαίο κτήριο, καθώς θεωρήθηκε το καταλληλότερο σημείο για να δοκιμαστούν στην πράξη οι απαιτητικές στατικές και γεωμετρικές λύσεις του έργου. Σύμφωνα με τον κ. Κωνσταντινίδη, τα κτήρια αναπτύσσονται με λογική που θυμίζει περισσότερο γέφυρα παρά συμβατική οικοδομή, καθώς όγκοι που ξεπερνούν τα 100 μέτρα μήκος στηρίζονται σε περιορισμένο αριθμό πυρήνων και υποστυλωμάτων.
Έμφαση δόθηκε και στο σύστημα σεισμικής μόνωσης του μουσείου, το οποίο βασίζεται σε 77 σεισμικούς μονωτήρες, ειδικά σχεδιασμένους για το κτήριο και ικανούς να επιτρέπουν μετατοπίσεις έως και 15 εκατοστών προς όλες τις κατευθύνσεις σε περίπτωση σεισμού. Όπως εξήγησε, υπήρξε συνεργασία με γερμανική εταιρεία, ενώ καθοριστική ήταν και η συμβολή του διακεκριμένου πολιτικού μηχανικού και καθηγητή αντισεισμικών κατασκευών Γιώργου Πενέλη, ο οποίος συμμετείχε στον σχεδιασμό του συστήματος. Αξιοποιήθηκε, όπως αποκάλυψε ο κ. Κωνσταντινίδης, τεχνογνωσία που έχει εφαρμοστεί και στο Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος, στην Αθήνα. Το σύστημα λειτουργεί, όπως χαρακτηριστικά είπε, σαν μια «εύκαμπτη κουρτίνα» από αλουμίνιο - επιτρέποντας στο κτήριο να μετακινείται χωρίς να επηρεάζεται η λειτουργία του εξωτερικού κελύφους. Μάλιστα, ο κ. Κωνσταντινίδης μίλησε για δοκιμές σε εξειδικευμένα εργαστήρια της Ιταλίας με φορτία που έφτασαν τους 5.600 τόνους.
Ένα ακόμη στοιχείο που ξεχώρισε είναι το κεντρικό μεσοπάτωμα του κτηρίου, το οποίο δεν στηρίζεται σε κολόνες αλλά αναρτάται από την οροφή μέσω ειδικών μεταλλικών αναρτήρων. Όσον αφορά τα ειδικά δάπεδα του μουσείου, αυτά περιλαμβάνουν περίπου 10.000 τετραγωνικά μέτρα χειροποίητου χυτού μωσαϊκού, 6.500 τετραγωνικά μέτρα καμπυλωτού ξύλινου δαπέδου, το οποίο διαμορφώνεται με διαδικασία άτμισης ώστε να επιτευχθούν οι απαιτούμενες καμπυλότητες, καθώς και χιλιάδες τετραγωνικά μέτρα ειδικών μωσαϊκών επιφανειών που κατασκευάζονται αποκλειστικά για το έργο.
Προθήκες: «Η ακριβότερη υπεργολαβία του μουσείου»
Ανάμεσα στα στοιχεία που ξεχώρισε ο Ανδρέας Κωνσταντινίδης ήταν οι προθήκες των εκθεμάτων, λέγοντας χαρακτηριστικά ότι «οι περισσότεροι νομίζουν ότι είναι απλώς γυάλινες βιτρίνες. Είναι η ακριβότερη υπεργολαβία του μουσείου». Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσιάστηκαν, στο νέο Αρχαιολογικό Μουσείο προβλέπονται περίπου 500 προθήκες και 1.000 ειδικά κατασκευασμένα βάθρα για την έκθεση περίπου 6.500 αρχαιοτήτων. Όπως εξήγησε, οι προθήκες αντιστοιχούν περίπου στο 20% του συνολικού εξοπλισμού του μουσείου και αποτελούν μία από τις πλέον εξειδικευμένες κατασκευές του έργου.
Όπως σημείωσε, πίσω από αυτό που εκ πρώτης όψεως μοιάζει με μια απλή γυάλινη κατασκευή, κρύβεται μια ολόκληρη τεχνολογία. Οι προθήκες διαθέτουν δικό τους μικροκλίμα, συστήματα ελέγχου θερμοκρασίας και υγρασίας, ηλεκτρονικά συστήματα ασφαλείας, κρυφούς μηχανισμούς κλειδώματος και αντισεισμικές προδιαγραφές, ώστε να προστατεύουν τα εκθέματα ακόμη και σε περίπτωση ισχυρού σεισμού.
Αμφιθέατρο: Ο χώρος υπάρχει, η χρηματοδότηση όχι
Σε αντίθεση με τις μελέτες, τις εξειδικευμένες πρόνοιες και τις υποδομές που ενσωματώθηκαν στο έργο, το αμφιθέατρο του νέου μουσείου έμεινε εκτός προϋπολογισμού και σήμερα παραμένει ένας κλειστός χώρος. Παρότι, δηλαδή, προβλέφθηκε στον αρχικό σχεδιασμό και ο χώρος του έχει ενσωματωθεί στο κτήριο, η κατασκευή και ο εξοπλισμός του δεν περιλαμβάνονται στο υφιστάμενο συμβόλαιο. Όπως λέχθηκε κατά την ξενάγηση, καταβλήθηκαν προσπάθειες από το Τμήμα Αρχαιοτήτων για εξεύρεση πρόσθετης χρηματοδότησης, χωρίς ωστόσο να εξασφαλιστούν τα απαραίτητα κονδύλια, με τον κ. Κωνσταντινίδη να σημειώνει ότι η υλοποίηση του αμφιθεάτρου στο παρόν στάδιο θα ήταν σαφώς ευκολότερη από μία μεταγενέστερη κατασκευή, όταν το μουσείο θα βρίσκεται ήδη σε λειτουργία και θα φιλοξενεί τις συλλογές του.
Το θέμα, πάντως, απασχόλησε και την πρώην Επιτροπή Παρακολούθησης Σχεδίων και Ελέγχου Δημοσίων Έργων της Βουλής όταν επισκέφθηκαν για αυτοψία τον χώρο του εργοταξίου, στα μέσα Μαρτίου του 2026. Σε επικοινωνία μας με τον επανεκλεγέντα βουλευτή του ΔΗΚΟ και πρόεδρο της επιτροπής, Ζαχαρία Κουλία, μας επιβεβαίωσε ότι η επιτροπή ομόφωνα θεώρησε λανθασμένη την εγκατάλειψη μιας τόσο σημαντικής υποδομής για οικονομικούς λόγους. «Είναι σφάλμα ένα τέτοιο βαρυσήμαντο έργο να στερείται ενός τόσο σημαντικού εργαλείου», ανέφερε χαρακτηριστικά. Ο κ. Κουλίας, επισήμανε ότι εκ μέρους της επιτροπής, απεστάλη επιστολή προς τον υπουργό Οικονομικών, Μάκη Κεραυνό, ζητώντας την εξασφάλιση του απαιτούμενου κονδυλίου για την ολοκλήρωση του αμφιθεάτρου, καθώς, όπως πρόσθεσε ο κ. Κουλία, το ποσό που απαιτείται είναι «μηδαμινό» σε σύγκριση με το συνολικό κόστος του έργου.
Ο ίδιος δε, εξέφρασε ότι με την έναρξη των εργασιών της νέας Βουλής προτίθεται να επαναφέρει το θέμα προς συζήτηση, αφήνοντας ανοικτό το ενδεχόμενο να αναζητηθεί εκ νέου λύση για την κατασκευή του αμφιθεάτρου.
Μουσείο και αστικό περιβάλλον
Πέρα από τους εκθεσιακούς χώρους και τις υποδομές φύλαξης των αρχαιοτήτων, αναφορά έγινε και σε εν εξελίξει σχεδιασμό για τη διασύνδεση του μουσείου με το ευρύτερο αστικό περιβάλλον [π.χ. με τον Δημοτικό Κήπο και τον Πεδιαίο]. Το συγκρότημα του μουσείου δε, θα διαθέτει περίπου 250 θέσεις στάθμευσης για το κοινό, με πρόσβαση από την πλευρά της Βουλής, καθώς και χώρους για λεωφορεία, ενώ λέχθηκε πως δεν προνοείται να τοποθετηθεί περίφραση [αν και η περίπτωση του παλαιού ΓΣΠ, άλλα προμηνύει].
Ένα διατηρητέο αναζητεί χρήση
Για λόγους καταγραφής, ένα ακόμη ανοικτό ζήτημα αφορά το διατηρητέο κτήριο της παλιάς Πνευμονολογικής Κλινικής, το οποίο διατηρήθηκε και εντάχθηκε στον σχεδιασμό του νέου μουσείου. Παρότι οι εργασίες αποκατάστασής του ολοκληρώθηκαν, δεν έχει ακόμη καθοριστεί η μελλοντική του χρήση.
