Η Γιαγιόι Κουσάμα, η πρωτοπόρος Γιαπωνέζα καλλιτέχνις που μετέτρεψε τις εμμονές, τις παραισθήσεις και την ιδέα του απείρου σε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα εικαστικά σύμπαντα της σύγχρονης τέχνης, πέθανε σε ηλικία 97 ετών.
Η Κουσάμα πέθανε σε νοσοκομείο του Τόκιο στις 14 Αυγούστου, όπως ανακοίνωσε η εταιρεία Yayoi Kusama Inc.
«Σε μια εξαιρετική ζωή αφιερωμένη ολοκληρωτικά στην καλλιτεχνική δημιουργία, η Κουσάμα ακολούθησε μια διεθνώς αναγνωρισμένη πορεία ως πρωτοπόρος καλλιτέχνις της αβανγκάρντ, με μια πρακτική που περιλάμβανε τις εικαστικές τέχνες, την περφόρμανς, τη λογοτεχνία και την ποίηση», αναφέρεται στην ανακοίνωση. Μέχρι τις τελευταίες ημέρες της ζωής της, σημειώνεται, εξακολουθούσε να ζωγραφίζει, «χωρίς να αφήνει ποτέ το πινέλο της».
Με την κόκκινη περούκα της, τα εκτυφλωτικά χρώματα και κυρίως τις αμέτρητες βούλες που κατέκλυσαν καμβάδες, γλυπτά, δωμάτια και ολόκληρα περιβάλλοντα, η Κουσάμα έγινε τις τελευταίες δεκαετίες παγκόσμιο πολιτιστικό φαινόμενο. Τα περίφημα Infinity Mirror Rooms, οι εγκαταστάσεις με καθρέφτες που δημιουργούν την ψευδαίσθηση ενός χώρου χωρίς τέλος, απέκτησαν τεράστια δημοτικότητα στην εποχή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Η έκθεσή της στην Αυστραλία το 2024 έγινε η δημοφιλέστερη στην ιστορία της χώρας.
Πίσω όμως από τη δημοφιλία και τις ατελείωτες φωτογραφίες στο Instagram βρισκόταν μια καλλιτεχνική γλώσσα που η Κουσάμα είχε αρχίσει να διαμορφώνει πολλές δεκαετίες νωρίτερα.
Από το Ματσουμότο στη Νέα Υόρκη
Γεννημένη το 1929 στο Ματσουμότο της Ιαπωνίας, η Κουσάμα μεγάλωσε σε μια εύπορη αλλά δύσκολη οικογένεια. Από μικρή ηλικία βίωνε παραισθήσεις, στις οποίες λουλούδια και μοτίβα έμοιαζαν να πολλαπλασιάζονται γύρω της και να καταλαμβάνουν τον χώρο. Η ζωγραφική έγινε ένας τρόπος να αποτυπώνει, αλλά και να αντιμετωπίζει, αυτές τις εμπειρίες.
Σε ηλικία 13 ετών, κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, επιστρατεύθηκε για να εργάζεται στην παραγωγή υφάσματος για αλεξίπτωτα του ιαπωνικού στρατού. Αργότερα σπούδασε στο Κιότο την παραδοσιακή ιαπωνική ζωγραφική nihonga, όμως γρήγορα αισθάνθηκε εγκλωβισμένη στους περιορισμούς της.
Απορρίπτοντας παράλληλα την προοπτική ενός προσχεδιασμένου γάμου και μιας συμβατικής οικογενειακής ζωής, εγκατέλειψε την Ιαπωνία και το 1958 εγκαταστάθηκε στη Νέα Υόρκη.
Εκεί άρχισε να δημιουργεί τους περίφημους πίνακες Infinity Nets, τεράστιες επιφάνειες καλυμμένες από επαναλαμβανόμενα μοτίβα, που έμοιαζαν να συνεχίζονται πέρα από τα όρια του καμβά. Το 1962 πούλησε ένα από τα έργα αυτά στους καλλιτέχνες Φρανκ Στέλα και Ντόναλντ Τζαντ για μόλις 75 δολάρια. Περισσότερο από μισό αιώνα αργότερα, το έργο της White No. 28 θα πωλούνταν σε δημοπρασία έναντι 7,1 εκατ. δολαρίων.
Τέχνη, σώμα και πρόκληση
Στη Νέα Υόρκη της δεκαετίας του 1960 η Κουσάμα κινήθηκε ανάμεσα στην ποπ αρτ, τον μινιμαλισμό, την περφόρμανς και την αντικουλτούρα, χωρίς ωστόσο να ενταχθεί πραγματικά σε κανένα από αυτά τα κινήματα.
Το 1963 άρχισε να δημιουργεί τα «μαλακά γλυπτά» της: έπιπλα και καθημερινά αντικείμενα καλυμμένα με λευκές, υφασμάτινες φαλλικές μορφές. Η ίδια συνέδεε τα έργα αυτά με την προσπάθειά της να αντιμετωπίσει τον φόβο και την αποστροφή που ένιωθε απέναντι στη σεξουαλικότητα.
Ακολούθησαν τα περίφημα happenings της, με γυμνά σώματα ζωγραφισμένα με πουά, αντιπολεμικές δράσεις και δημόσιες παρεμβάσεις που συχνά προκαλούσαν σκάνδαλο. Το 1968 διοργάνωσε στη Νέα Υόρκη έναν από τους πρώτους δημόσιους «ομοφυλοφιλικούς γάμους», ενώ διαμαρτυρήθηκε έξω από το κτήριο των Ηνωμένων Εθνών για τη σοβιετική εισβολή στην Τσεχοσλοβακία.
Η ίδια υποστήριζε αργότερα ότι αρκετές από τις ιδέες που ανέπτυξε εκείνη την περίοδο υιοθετήθηκαν από άνδρες καλλιτέχνες, μεταξύ των οποίων ο Άντι Γουόρχολ, την ώρα που η δική της συμβολή παρέμενε στο περιθώριο της επίσημης ιστορίας της τέχνης.
Η εξαφάνιση του εαυτού
Στον πυρήνα του έργου της βρισκόταν διαρκώς η έννοια του απείρου και αυτό που η ίδια ονόμαζε «self-obliteration», την εξαφάνιση ή διάλυση του εαυτού μέσα σε ένα ατελείωτο σύμπαν σχημάτων και επαναλήψεων.
Τα πουά της δεν ήταν επομένως απλώς ένα αισθητικό σήμα κατατεθέν. Προέρχονταν από τις οπτικές παραισθήσεις που τη συνόδευαν από την παιδική της ηλικία: μοτίβα που εξαπλώνονταν από ένα αντικείμενο στους τοίχους, στο δωμάτιο, στο σώμα της και τελικά σε ολόκληρο το σύμπαν.
Μία από τις πιο χαρακτηριστικές εκφράσεις αυτής της ιδέας υπήρξε το Narcissus Garden, το οποίο παρουσίασε χωρίς επίσημη πρόσκληση στην Μπιενάλε της Βενετίας το 1966. Η εγκατάσταση αποτελούνταν από 1.500 ανακλαστικές σφαίρες, δημιουργώντας μια «λίμνη» πολλαπλών ειδώλων. Όταν η Κουσάμα άρχισε να πουλά τις σφαίρες στους επισκέπτες προς δύο δολάρια τη μία με το σύνθημα «Ο ναρκισσισμός σας προς πώληση», οι διοργανωτές παρενέβησαν και σταμάτησαν τη δράση.
Από την αφάνεια στην παγκόσμια αναγνώριση
Το 1973 η Κουσάμα επέστρεψε στην Ιαπωνία. Η ψυχική της υγεία είχε επιδεινωθεί και, έπειτα από νοσηλείες, κρίσεις πανικού και απόπειρες αυτοκτονίας, το 1977 εισήχθη οικειοθελώς σε ψυχιατρικό νοσοκομείο στο Τόκιο. Επέλεξε να παραμείνει εκεί μόνιμα, ενώ καθημερινά εργαζόταν στο στούντιό της που βρισκόταν σε μικρή απόσταση.
Για ένα μεγάλο μέρος των δεκαετιών που ακολούθησαν, η παρουσία της στη διεθνή καλλιτεχνική σκηνή υποχώρησε. Παράλληλα με την εικαστική της δουλειά έγραφε και εξέδωσε αρκετά μυθιστορήματα.
Η μεγάλη επανανακάλυψή της ήρθε τη δεκαετία του 1990. Το 1993 εκπροσώπησε την Ιαπωνία στην Μπιενάλε της Βενετίας με μια εγκατάσταση γεμάτη μικρές κολοκύθες μέσα σε έναν χώρο με καθρέφτες. Η κολοκύθα, μια εικόνα που τη συνόδευε από την παιδική ηλικία, εξελίχθηκε έκτοτε σε ένα ακόμη από τα πιο αναγνωρίσιμα μοτίβα της.
Τα Infinity Mirror Rooms, που είχαν τις ρίζες τους ήδη στο έργο Infinity Mirror Room: Phalli’s Field του 1965, έγιναν δεκαετίες αργότερα διεθνές φαινόμενο. Το έργο μιας καλλιτέχνιδας που για χρόνια είχε παραμείνει στο περιθώριο βρέθηκε ξαφνικά στο επίκεντρο της παγκόσμιας ποπ κουλτούρας.
Η ειρωνεία ήταν χαρακτηριστική: οι χώροι που η Κουσάμα είχε δημιουργήσει για να μιλήσει για την απώλεια των ορίων του εαυτού μετατράπηκαν στην εποχή του Instagram σε μερικά από τα δημοφιλέστερα σκηνικά για... selfies. Πίσω όμως από τις φωτεινές κολοκύθες, τους καθρέφτες και τα αμέτρητα πουά παρέμεινε μέχρι τέλους η ίδια επίμονη αναζήτηση που είχε ξεκινήσει όταν ήταν παιδί: η προσπάθεια να μετατρέψει έναν κόσμο που την κατέκλυζε σε εικόνα και, μέσα από την εικόνα, να τον κάνει κατοικήσιμο.
