Ο Αιγύπτιος χορογράφος Hazem Header φιλοξενείται στο φετινό φεστιβάλ σύγχρονου χορού της Στέγης Χορού Λεμεσού, Open House Festival, με το έργο MANEATER, μια παράσταση cabaret - σύγχρονου χορού. Ιδρυτής της NÜT Dance Company και ενεργό μέλος της ανεξάρτητης καλλιτεχνικής σκηνής του Καΐρου, ο Header έχει δημιουργήσει επίσης τα Breaking Walls Festival και Breaking Walls Dance Films Festival, αναζητώντας εναλλακτικούς χώρους έκφρασης για τους Αιγύπτιους καλλιτέχνες. Σήμερα δηλώνει ότι δεν θεωρεί ασφαλή την παρουσίαση του MANEATER στην Αίγυπτο και στρέφεται προς ευρωπαϊκές πλατφόρμες για να κρατήσει το έργο ζωντανό. Με αφορμή την παρουσίασή του στην Κύπρο, μιλά για τη σύνθετη σχέση αγάπης και οργής που διατηρεί με την πατρίδα του, για τις μνήμες της αιγυπτιακής επανάστασης του 2011 και την τέχνη ως χώρο αντίστασης.
Στην καρδιά του MANEATER βρίσκεται μια δύσκολη αντίφαση: η βαθιά αγάπη για την Αίγυπτο συνυπάρχει με την απογοήτευση, την καταπίεση και την πολιτική διάψευση. Πώς βιώνετε επί σκηνής την αγάπη και τον θυμό μέσα στο ίδιο σώμα;
Δεν ξέρω πόσο καλά γνωρίζετε εσείς ή οι αναγνώστες σας την Αίγυπτο, αλλά είναι ένας τόπος που βιώνεται με πολύ μεγάλη συναισθηματική ένταση. Και δεν το λέω απαραίτητα με αρνητική έννοια. Αν περπατήσεις για δύο λεπτά στους δρόμους του Καΐρου, μπορεί να δεχτείς μια ολόκληρη ακολουθία συναισθηματικών «σοκ». Μέσα σε λίγα μόνο λεπτά μπορεί να νιώσεις απογοήτευση, χαρά, ευτυχία και λύπη. Μπορεί να δεις κάτι που θα σε κάνει να δακρύσεις και, δύο δευτερόλεπτα αργότερα, να γίνεις μάρτυρας ενός από τα πιο αστεία πράγματα που έχεις δει ποτέ και να ξεκαρδιστείς στα γέλια. Προσωπικά, δεν αντιλαμβάνομαι την αγάπη και τον θυμό ως αντίθετα συναισθήματα. Στη δική μου περίπτωση, ο θυμός μου πηγάζει από την αγάπη. Δεν θα ένιωθα τόσο θυμωμένος, ή μάλλον τόσο απογοητευμένος, με όσα συμβαίνουν στην Αίγυπτο, αν δεν νοιαζόμουν τόσο βαθιά γι’ αυτήν. Το MANEATER δεν στρέφεται εναντίον της Αιγύπτου. Με πολλούς τρόπους είναι μια απεγνωσμένη συνομιλία μαζί της. Η σχέση μου με την Αίγυπτο είναι πολύ περίπλοκη. Υπάρχει αγάπη, νοσταλγία, χιούμορ, ομορφιά, απογοήτευση, διάψευση, βία, τρυφερότητα και ένας τεράστιος όγκος αντιφάσεων. Όλα συνυπάρχουν. Το σώμα μού επιτρέπει να εμπεριέχω αυτές τις αντιφάσεις χωρίς να χρειάζεται να τις επιλύσω. Μπορώ να αγαπώ κάτι και ταυτόχρονα να είμαι εξοργισμένος μαζί του. Μπορώ να θυμάμαι κάτι όμορφο, αναγνωρίζοντας παράλληλα τη βία που το περιβάλλει. Για μένα, η σκηνή γίνεται ένας χώρος όπου όλα αυτά τα συναισθήματα μπορούν να συνυπάρχουν χωρίς το ένα να ακυρώνει το άλλο. Ο θυμός δεν καταστρέφει την αγάπη και η αγάπη δεν φιμώνει τον θυμό. Το ένα τροφοδοτεί το άλλο.
Η αιγυπτιακή επανάσταση δεν αντιμετωπίζεται στο έργο απλώς ως ένα ιστορικό γεγονός, αλλά μέσα από τις προσωπικές σας αναμνήσεις. Πώς έχουν αλλάξει αυτές οι μνήμες με το πέρασμα του χρόνου; Έχει αλλάξει για εσάς το νόημα του MANEATER όσο μεγαλώνει η χρονική απόσταση από την επανάσταση;
Όταν δημιούργησα το MANEATER, η επανάσταση ήταν ακόμη πολύ κοντά στο σώμα μου. Για 15 χρόνια δεν ήμουν έτοιμος να μεταφέρω τίποτα σχετικό με την επανάσταση στη σκηνή, ούτε καν κάτι για το οποίο θα μπορούσα απλώς να μιλήσω, γιατί βαθιά μέσα μου δεν πιστεύω ότι η επανάσταση έχει ακόμη τελειώσει. Επομένως, δεν την αντιμετώπιζα ως Ιστορία. Την έβλεπα ως κάτι που είχα ζήσει και που εξακολουθούσα να ζω. Με το πέρασμα του χρόνου, οι αναμνήσεις έχουν αλλάξει. Κάποιες έγιναν πιο καθαρές, άλλες περισσότερο αποσπασματικές. Υπάρχουν πράγματα που θυμάμαι περισσότερο συναισθηματικά παρά ως συγκεκριμένα γεγονότα: την ατμόσφαιρα, τον φόβο, τον ενθουσιασμό, την αίσθηση ότι κάτι ήταν πραγματικά εφικτό. Αυτό που άλλαξε περισσότερο είναι η κατανόησή μου για όσα ακολούθησαν. Η απόσταση σού επιτρέπει να δεις πράγματα που δεν μπορείς να διακρίνεις όταν βρίσκεσαι ακόμη μέσα στα γεγονότα. Έτσι, έχει αλλάξει και το MANEATER για μένα. Δεν το ερμηνεύω πλέον από ακριβώς το ίδιο σημείο. Στο έργο έχουν συσσωρευτεί χρόνια εμπειρίας, απογοήτευσης και αναστοχασμού, μαζί με τις αρχικές αναμνήσεις. Δεν θέλω, όμως, να μετατρέψω την επανάσταση σε μια νοσταλγική ιστορική στιγμή. Για μένα παραμένει ανολοκλήρωτη. Τα ερωτήματα, οι επιθυμίες και οι αντιφάσεις που έβγαλαν τον κόσμο στους δρόμους δεν εξαφανίστηκαν απλώς επειδή άλλαξε η πολιτική συγκυρία.
Συνδυάζετε σύγχρονο χορό, αιγυπτιακή παραδοσιακή κίνηση, παλιά αιγυπτιακά τραγούδια και αρχειακές ομιλίες πολιτικών. Πώς αναπτύξατε μια σωματική γλώσσα ικανή να χωρέσει αυτές τις τόσο διαφορετικές εκδοχές της Αιγύπτου;
Στο παρελθόν υπήρχαν πολλά καμπαρέ σε ολόκληρη την Αίγυπτο. Αυτά τα καμπαρέ δεν ονομάζονταν απλώς «καμπαρέ» με τη σημερινή έννοια. Συχνά αποκαλούνταν «Teatro», από την ιταλική λέξη για το θέατρο. Είχαν τη μορφή καμπαρέ και ήταν χώροι όπου οι Αιγύπτιοι μπορούσαν να δειπνήσουν παρακολουθώντας διαφορετικά καλλιτεχνικά θεάματα: από χορό της κοιλιάς και ποίηση μέχρι τραγούδι, αιγυπτιακούς παραδοσιακούς χορούς, αφήγηση ιστοριών και χορούς ballroom. Αυτά τα teatros αποτέλεσαν καλλιτεχνική στέγη για πολλούς Αιγύπτιους δημιουργούς, ανάμεσά τους και καλλιτέχνες με πολιτική θέση, οι οποίοι χρησιμοποιούσαν την τέχνη τους ως μορφή ακτιβισμού. Κατά κάποιον τρόπο, το MANEATER αποτελεί μια προσπάθεια αναβίωσης αυτής της ιστορίας του αιγυπτιακού καμπαρέ και δημιουργίας ενός χώρου που μπορεί να φιλοξενήσει τον αιγυπτιακό παραδοσιακό χορό, παλιά τραγούδια και σύγχρονες μορφές τέχνης, όλα κάτω από μια πολιτική ομπρέλα. Δεν ήθελα να δημιουργήσω ένα «fusion» διαφορετικών αιγυπτιακών ταυτοτήτων. Ήθελα να τις αφήσω να συγκρουστούν. Οι αιγυπτιακές παραδοσιακές κινήσεις και ο χορός της κοιλιάς είναι πράγματα με τα οποία μεγάλωσα, που έβλεπα και βίωνα γύρω μου. Τα παλιά αιγυπτιακά τραγούδια κουβαλούν μνήμες και συναισθήματα βαθιά ριζωμένα στη συλλογική μας συνείδηση. Οι πολιτικές ομιλίες, από την άλλη, αντιπροσωπεύουν ένα διαφορετικό είδος μνήμης: την επίσημη αφήγηση, τη γλώσσα της εξουσίας, των υποσχέσεων και της προπαγάνδας. Ο σύγχρονος χορός έγινε ο χώρος μέσα στον οποίο μπορούσα να φέρω όλα αυτά τα στοιχεία σε διάλογο.
Παράλληλα με τη δημιουργία των δικών σας έργων, έχετε αναπτύξει φεστιβάλ και χώρους για τη σύγχρονη παραστατική τέχνη στο Κάιρο. Πώς έχει επηρεάσει το MANEATER η συμμετοχή σας στην ανεξάρτητη καλλιτεχνική σκηνή της Αιγύπτου και τι σημαίνει για εσάς να παρουσιάζετε ένα τόσο βαθιά αιγυπτιακό έργο στο κοινό της Κύπρου;
Η ανεξάρτητη καλλιτεχνική σκηνή της Αιγύπτου είναι αναπόσπαστη από την καλλιτεχνική μου πρακτική. Έχω ιδρύσει δύο διαφορετικά φεστιβάλ στο Κάιρο, το Breaking Walls Festival και το Breaking Walls Dance Films Festival. Και τα δύο δημιουργήθηκαν ως μια μορφή αντίστασης στους συνεχείς περιορισμούς που αντιμετωπίζει η αιγυπτιακή καλλιτεχνική σκηνή τα τελευταία δέκα χρόνια, αλλά και με στόχο τη δημιουργία εναλλακτικών χώρων όπου οι Αιγύπτιοι καλλιτέχνες μπορούν να εκφράζονται ελεύθερα, χωρίς λογοκρισία του έργου τους. Αυτός είναι, επίσης, ένας από τους λόγους για τους οποίους δημιουργήθηκε το MANEATER. Η δουλειά μέσα σε αυτό το περιβάλλον με δίδαξε να βρίσκω λύσεις με τα μέσα που διαθέτω. Κυρίως, όμως, με δίδαξε ότι η καλλιτεχνική πρακτική μπορεί να αποτελέσει και έναν τρόπο οικοδόμησης κοινότητας και αντίστασης. Δυστυχώς, δεν θεωρώ ότι αυτή τη στιγμή είναι ασφαλές να παρουσιάσω το MANEATER στην Αίγυπτο. Έτσι, η στροφή προς ευρωπαϊκές πλατφόρμες είναι ένας τρόπος να διατηρήσω το έργο ζωντανό. Τα τελευταία δύο χρόνια έχω αρχίσει να συνειδητοποιώ τα κοινά που μοιράζονται, πολιτισμικά και πολιτικά, οι χώρες της Μεσογείου, ιδιαίτερα εκείνες της Ανατολικής Μεσογείου, και πόσο λίγο αντιλαμβανόμαστε μερικές φορές αυτές τις συνδέσεις. Προσωπικά, ανυπομονώ να το εξερευνήσω περισσότερο και η συμμετοχή μου στο Open House Festival με ενθουσιάζει ως μέρος αυτής της διαδρομής ανακάλυψης όσων μας συνδέουν στη Μεσόγειο.
Παρότι η παράσταση έρχεται αντιμέτωπη με την καταπίεση και την πολιτική διάψευση, μοιάζει αποφασισμένη να μην εγκαταλείψει την ελπίδα ή τον ρομαντισμό. Μέσα στη σημερινή πολιτική πραγματικότητα της Αιγύπτου, τι σημαίνει για εσάς η ελπίδα; Μπορεί η ίδια η ελπίδα να γίνει μορφή αντίστασης;
Νομίζω ότι η ελπίδα είναι πλέον κάτι περίπλοκο για μένα. Δεν πιστεύω σε εκείνο το είδος ελπίδας που λέει απλώς ότι, στο τέλος, όλα θα πάνε καλά. Πιστεύω περισσότερο σε μια πεισματική ελπίδα: στην απόφαση να συνεχίζεις να δημιουργείς όταν οι συνθήκες σού δίνουν ελάχιστους λόγους να πιστεύεις ότι κάτι πρόκειται να αλλάξει. Για μένα, το να δημιουργώ τέχνη στην Αίγυπτο υπήρξε συχνά μια πράξη ελπίδας. Όχι επειδή πιστεύω ότι η τέχνη μπορεί με κάποιο μαγικό τρόπο να αλλάξει την πολιτική πραγματικότητα, αλλά επειδή το να δημιουργείς, να φέρνεις ανθρώπους κοντά, να φαντάζεσαι κάτι διαφορετικό και να αρνείσαι να εξαφανιστείς είναι τρόποι να επιμένεις ότι μια άλλη πραγματικότητα είναι δυνατή. Υπάρχει επίσης κάτι βαθιά ρομαντικό στην άρνηση να εγκαταλείψεις έναν τόπο που σε έχει απογοητεύσει τόσες φορές. Δεν πιστεύω ότι ο ρομαντισμός σημαίνει απαραίτητα τύφλωση. Μερικές φορές σημαίνει να γνωρίζεις ακριβώς τι είναι διαλυμένο και, παρ’ όλα αυτά, να επιλέγεις να αγαπάς. Οπότε, ναι, πιστεύω ότι η ελπίδα μπορεί να αποτελέσει μορφή αντίστασης, αλλά μόνο όταν είναι ενεργή. Για μένα, ελπίδα δεν σημαίνει να κάθεσαι και να περιμένεις κάποιον να σε σώσει. Σημαίνει να συνεχίζεις να χτίζεις, να δημιουργείς, να αμφισβητείς και να φαντάζεσαι, όταν η ευκολότερη επιλογή θα ήταν να σταματήσεις.
[INFO: Το έργο MANEATER παρουσιάζεται στις 3 Οκτωβρίου 2026, στις 8.30 μμ στον Πολυχώρο Συνεργείο στη Λεμεσό. Γλώσσα: Αγγλική με αγγλικούς υπέρτιτλους. Εισιτήρια: more.com. Το 17ο Open House Festival πραγματοποιείται στις 2-4 Οκτωβρίου 2026 στη Λεμεσό.Πληροφορίες www. dancehouse.com.cy]