Η Αιγύπτια χορογράφος και performer Hend Elbalouty έρχεται στο Open House Dance Festival με το REMEMBRANCE: Crystal Tears, ένα έργο για το πένθος, τη μνήμη και όλα όσα κουβαλάμε μέσα μας, συχνά χωρίς καν να το γνωρίζουμε. Μέσα από το σώμα, τον θρήνο και την εικόνα του δακρύου, η Elbalouty βλέπει το πένθος όχι μόνο ως προσωπική εμπειρία, αλλά και ως κάτι που μπορεί να μας συνδέσει με τους άλλους. Μιλώντας στο «Π», εξηγεί πώς γεννήθηκε το έργο, τι σημαίνει για την ίδια η μνήμη που υπάρχει πριν ακόμη από τις λέξεις και πώς η συνάντησή της με την Κύπρο και τους performers που συμμετέχουν στην παράσταση έδωσε στο έργο μια νέα διάσταση.
Πώς γεννήθηκε η ιδέα για το Remembrance: Crystal Tears;
Υπάρχουν δύο απαντήσεις σε αυτό. Η πρώτη αφορά μια προσωπική διαδικασία, μια συσσώρευση εμπειριών και μια δημιουργική διαδρομή που τότε δεν είχε ακόμη όνομα ή συγκεκριμένη μορφή. Ήταν μια επιστροφή στο σώμα, μια προσπάθεια να διαχειριστώ το πένθος μου και τη σχέση του με την οικογένεια και τους προγόνους μου, αλλά και τη σχέση μου με τη μητέρα μου. Μερικές φορές κουβαλάμε κάτι στο σώμα χωρίς να γνωρίζουμε ακριβώς τι είναι. Δούλευα ήδη πάνω σε αυτό μέσα από την προσωπική μου πρακτική, όταν μου δόθηκε η ευκαιρία να συμμετάσχω σε ένα ερευνητικό residency στο Moussem Nomadic Arts, στις Βρυξέλλες. Εκεί μπήκε ουσιαστικά ο πρώτος σπόρος του Remembrance: Crystal Tears. Χρησιμοποιούσα όλα τα εργαλεία της πρακτικής μου: τον χορό, το κείμενο και την ύπνωση. Προσπαθούσα να βρω μια δομή που θα έφερνε το σώμα σε μια κατάσταση όπου θα μπορούσε να λειτουργήσει ως τόπος μνήμης και γνώσης. Αντί να ξεκινώ από τη σκέψη, ήθελα να δω προς τα πού ήθελε να κινηθεί το σώμα και πώς ήθελε να εκφράσει το πένθος. Εκείνη την περίοδο είχαμε επίσης μια απώλεια στην οικογένεια. Κουβαλούσα αυτό το πρόσφατο γεγονός, αλλά μαζί του ήρθαν στην επιφάνεια πολύ παλαιότερα συναισθήματα. Το έργο ξεκίνησε, λοιπόν, από το πένθος και από το ερώτημα τι κάνει το σώμα με την απώλεια: πώς την εμπεριέχει, πώς την εκφράζει και πώς μπορεί να τη μετατρέψει σε γνώση.
Η εικόνα του δακρύου βρίσκεται στον πυρήνα του έργου, κουβαλώντας τόσο την προσωπική απώλεια όσο και «ένα έθνος, μια γενεαλογία, έναν ποταμό χαμένων ονομάτων». Τι αντιπροσωπεύει για σένα το δάκρυ και πώς ένα τόσο προσωπικό συναίσθημα μπορεί να αποκτήσει συλλογική ή πολιτική διάσταση;
Το πένθος είναι μια πολύ προσωπική εμπειρία, αλλά ταυτόχρονα έχει ανάγκη τη συλλογικότητα. Αυτό είναι κάτι που με ενδιαφέρει ιδιαίτερα. Όταν άρχισα να ερευνώ το Remembrance: Crystal Tears, στράφηκα στις πρακτικές θρήνου στον αραβικό κόσμο και σε περιοχές της Ανατολικής Ευρώπης. Μέσα από αυτή την έρευνα έφτασα, κατά κάποιον τρόπο, και στην Κύπρο. Με ενδιέφερε το πένθος ως συλλογική και όχι αποκλειστικά ατομική πρακτική. Η συλλογικότητα δεν ακυρώνει ούτε περιορίζει την ατομική εμπειρία. Αντίθετα, δημιουργεί έναν χώρο όπου διαφορετικές εμπειρίες μπορούν να συνυπάρξουν και να συνδεθούν. Το κλάμα, το μοιρολόι, οι φωνές και οι ήχοι έχουν καταπιεστεί ή, σε κάποιες περιπτώσεις, έχουν χαθεί. Θρησκευτικές και πατριαρχικές δομές έχουν μεταβάλει πρακτικές που προϋπήρχαν και περνούσαν από γενιά σε γενιά. Μέσα από αυτή την έρευνα, το κλάμα απέκτησε για μένα μια ιερότητα. Το ίδιο και η φωνή. Ως άτομα κουβαλάμε οικογενειακές ιστορίες, εκτοπισμούς, βία, τόπους και ανθρώπους. Όλα όσα έχουμε χάσει, όλοι οι τόποι από τους οποίους έχουμε περάσει και όλα όσα έχουμε κουβαλήσει, είτε εμείς είτε άνθρωποι πριν από εμάς, παραμένουν με κάποιον τρόπο στο σώμα. Το δάκρυ έγινε για μένα ένα σύμβολο αυτής της μνήμης. Και βέβαια το δάκρυ είναι νερό. Στην Άνω Αίγυπτο, για παράδειγμα, συνάντησα ιστορίες για μητέρες που μιλούσαν ή τραγουδούσαν στο νερό όταν τα παιδιά τους είχαν πνιγεί στον Νείλο ή όταν κάτι είχε χαθεί στο ποτάμι. Σύμφωνα με αυτές τις αφηγήσεις, το επόμενο πρωί αυτό που είχε χαθεί μπορούσε να επιστρέψει στην όχθη. Με ενδιαφέρει αυτή η σχέση με τα στοιχεία της φύσης, η ιδέα ότι τα αντιμετωπίζουμε ως ζωντανές παρουσίες που μπορούν να ανταποκριθούν σε όσα βιώνουμε.
Πώς συνομιλεί το Remembrance: Crystal Tears με την προηγούμενη δουλειά σου;
Στην πρακτική μου επιστρέφω πάντα στο σώμα ως κάτι που υπερβαίνει τη φυσική του υπόσταση. Το σώμα κουβαλά μνήμη, πολιτισμό, κοινωνικές συνθήκες και γνώση. Συχνά η δουλειά μου ξεκινά από κάτι που δεν μπορώ να συλλάβω πλήρως: ένα συναίσθημα, ένα όνειρο, μια εικόνα, κάτι που ο νους δεν μπορεί απαραίτητα να εξηγήσει. Με ενδιαφέρουν ιδιαίτερα οι ενσώματες πολιτισμικές πρακτικές που έχουν καταπιεστεί ή διαταραχθεί από την αποικιοκρατία, τον πόλεμο, τον εκτοπισμό και την πατριαρχία. Τα τελευταία χρόνια η πρακτική μου έχει μετατοπιστεί προς μια βαθύτερη διερεύνηση του σώματος και μια περισσότερο σωματική προσέγγιση. Αυτό με οδήγησε και στο ζήτημα του σώματος της διασποράς. Ζώντας στη Γερμανία, άρχισα να σκέφτομαι τι συμβαίνει στις πολιτισμικές πρακτικές και στη γνώση που κουβαλάς όταν βρίσκεσαι σε έναν ξένο τόπο. Πώς τις μεταφέρεις; Πώς τις διατηρείς; Και πώς μεταβάλλονται χωρίς να μπορείς απαραίτητα να ελέγξεις αυτή την αλλαγή; Μέσα στην πανδημία άρχισα επίσης να σκέφτομαι πολύ τον θάνατο. Βρισκόμουν στη Γερμανία και παρατηρούσα τον τρόπο με τον οποίο οι δυτικές κοινωνίες τον αντιμετώπιζαν. Αυτό με έφερε ξανά στη δική μου ιστορία και γενεαλογία, όπου ο θάνατος αντιμετωπίζεται και συζητιέται με διαφορετικούς τρόπους. Σήμερα με ενδιαφέρει πώς μπορώ να προσκαλώ άλλα σώματα μέσα σε αυτά τα ερωτήματα. Δουλεύω με όνειρα, εικόνες, ήχους και μελωδίες. Προσπαθώ να σχετίζομαι με όσα με περιβάλλουν ως ζωντανές παρουσίες, αντί να τοποθετώ τον άνθρωπο στο κέντρο των πάντων.
Για την παρουσίαση στην Κύπρο συνεργάστηκες με performers που ζουν και εργάζονται εδώ. Τι φέρνει αυτή η συνεργασία στο έργο;
Το συγκεκριμένο έργο έχει δημιουργηθεί έτσι ώστε να αλλάζει ανάλογα με τους ανθρώπους που βρίσκονται κάθε φορά μέσα σε αυτό. Δουλεύω πολύ με κείμενα ύπνωσης και έχω ασχοληθεί με την υπνοθεραπεία, οπότε η ύπνωση μπήκε στη διαδικασία μέσα από τη φωνή, το κείμενο και την υποβολή, ως χορογραφικά εργαλεία που μας επιτρέπουν να προσεγγίσουμε τη μνήμη και την κίνηση. Αρχικά ανέπτυξα αυτά τα εργαλεία για τον εαυτό μου στις Βρυξέλλες. Στη συνέχεια κάλεσα και άλλους ανθρώπους στη διαδικασία, για να δω πώς θα ανταποκρίνονταν τα δικά τους σώματα. Αυτό που βρήκα πολύ όμορφο ήταν η διαπίστωση ότι το πένθος αλλάζει από άνθρωπο σε άνθρωπο και από τόπο σε τόπο, ενώ ίσως, στον πυρήνα του, υπάρχουν στοιχεία που μοιραζόμαστε. Όταν το έργο ήταν σόλο, η προσωπική μου εμπειρία ήταν φυσικά κυρίαρχη. Αργότερα, όταν δούλεψα με ομάδα, συμμετείχαν performers από την Παλαιστίνη, τη Γερμανία, την Αίγυπτο και τη Λιβύη. Τα αραβικά, τα γερμανικά και τα αγγλικά πλέκονταν μεταξύ τους και κάθε άνθρωπος έφερνε κάτι διαφορετικό. Στην Κύπρο η διαδικασία συνεχίζεται με τον ίδιο τρόπο. Δεν θέλω οι performers να αναπαράγουν τις κινήσεις ή τις μνήμες μου. Δουλεύω με χορογραφικές παρτιτούρες, ηχογραφημένες φωνές, ύπνωση και φαντασία και παρατηρώ πώς ανταποκρίνεται το κάθε σώμα. Οι performers φέρνουν τις δικές τους μνήμες, ιστορίες και σωματικές πρακτικές. Τους ζητώ επίσης να φέρουν τραγούδια, νανουρίσματα, μοιρολόγια ή οτιδήποτε θυμούνται να τους τραγουδούν οι μητέρες ή οι γιαγιάδες τους. Όλα αυτά μπορούν να βρουν τη θέση τους μέσα στο έργο.
Αλλάζει για σένα το νόημα του έργου όταν παρουσιάζεται στην Κύπρο; Δεδομένης της ιστορίας του νησιού, θεωρείς ότι το έργο μπορεί να αποκτήσει εδώ μια διαφορετική απήχηση;
Μπορεί να αλλάζει, αλλά δεν είμαι σίγουρη ότι το νόημα είναι το σημαντικότερο για μένα. Περισσότερο με ενδιαφέρει το μοίρασμα αυτής της κατάστασης. Η επιλογή της Κύπρου συνδέεται εν μέρει με κάποιες ομοιότητες στην ιστορία, με εμπειρίες πολέμου και διαίρεσης. Υπήρχε όμως και κάτι πολύ πιο αισθητηριακό. Όταν ήρθα στην Κύπρο, ένιωσα παράξενα οικεία. Ο ήλιος μού θύμισε τον ήλιο της Αιγύπτου. Συνάντησα ένα δέντρο που, μόνο από τη μυρωδιά του, μου έφερε αμέσως μνήμες από το σπίτι. Υπάρχουν κοινά στοιχεία σε αυτή την περιοχή της Μεσογείου. Δεν θέλω, όμως, να ακολουθήσω μια διανοητική ιδέα για το τι «πρέπει» να σημαίνει το έργο όταν παρουσιάζεται εδώ. Όταν το παρουσίασα στις Βρυξέλλες, άνθρωποι από διαφορετικούς τόπους μίλησαν μετά την παράσταση για δικές τους μνήμες που αναδύθηκαν ενώ παρακολουθούσαν. Η ύπνωση λειτουργεί μέσω της υποβολής. Αν, για παράδειγμα, ακούγεται η φράση «Μπορείς να θυμηθείς τον εαυτό σου ως παιδί;», μπορεί να απευθύνεται στον performer, αλλά την ακούει και ο θεατής. Και εκείνη τη στιγμή μπορεί να εμφανιστεί η δική του εικόνα από την παιδική ηλικία. Για μένα, λοιπόν, το νόημα βρίσκεται περισσότερο στη διαδικασία παρά σε ένα προκαθορισμένο αποτέλεσμα.
Τι μπορεί να μας διδάξει το πένθος;
Έχουμε την τάση να αναζητούμε συνεχώς τι μπορούμε να μάθουμε από κάθε εμπειρία. Υποθέτω πως μπορούμε να μάθουμε σχεδόν από τα πάντα, αν τους δώσουμε τον χρόνο και τον χώρο που χρειάζονται. Το πένθος μάς λέει, πρώτα απ’ όλα, ότι κάτι έχει σημασία. Αν πενθείς κάτι, σημαίνει ότι αυτό το κάτι ήταν σημαντικό. Το πένθος και ο θρήνος είναι σημαντικά για μένα επειδή περνούν μέσα από το σώμα: από την αναπνοή, τη φωνή, το κλάμα, την επανάληψη και την κίνηση. Μπορούν να γίνουν δίαυλοι μέσα από τους οποίους αποκτούμε πρόσβαση σε μια διαφορετική μορφή γνώσης. Όταν δίνεις στον εαυτό σου τον χρόνο να θρηνήσει, να τραγουδήσει ή να ακολουθήσει οποιαδήποτε πρακτική τον συνδέει με το σώμα, αυτή η διαδικασία μπορεί από μόνη της να γίνει γνώση. Το σώμα μπορεί να γνωρίζει κάτι προτού καταφέρουμε να το εξηγήσουμε. Υπάρχουν στιγμές που ξέρεις κάτι, αλλά δεν έχεις ακόμη τις λέξεις για να το εκφράσεις. Η γλώσσα είναι μία από τις σπουδαιότερες επινοήσεις του είδους μας και μας έχει δώσει εξαιρετικά εργαλεία έκφρασης. Την ίδια στιγμή, όμως, ίσως έχουμε χάσει κάτι από όσα δεν μπορούν να ειπωθούν με λέξεις. Το σώμα έχει τη δική του γλώσσα και το πένθος είναι μία από τις καταστάσεις μέσα από τις οποίες μπορούμε να την προσεγγίσουμε. Νομίζω ότι αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό σήμερα, γιατί υπάρχει πολύ πένθος στον κόσμο. Βρισκόμαστε σε μια περίοδο μεγάλων αλλαγών και υπάρχει πένθος για όσα έχουν χαθεί, αλλά και για όσα πρόκειται να ακολουθήσουν. Γι’ αυτό θεωρώ σημαντικό να μένουμε για λίγο με το πένθος. Δεν ξέρω ακριβώς τι θα μάθουμε από αυτό. Ίσως, στην πιο απλή του μορφή, να μας μαθαίνει κάτι για τον εαυτό μας και για το γιατί βρισκόμαστε εδώ. Μας επιτρέπει να ξαναβρούμε τη βραδύτητα και τον χρόνο, πράγματα που πολλά από τα συστήματα μέσα στα οποία ζούμε μάς έχουν στερήσει. Νομίζω ότι το πένθος μπορεί να μας διδάξει υπομονή, βραδύτητα και αποδοχή. Και αυτά είναι πολύ σημαντικά.
INFO: Το REMEMBRANCE: Crystal Tears της Hend Elbalouty (Αίγυπτος/Γερμανία), παρουσιάζεται στο πλαίσιο του Open House Dance Festival, στις 4 Οκτωβρίου 2026, στις 20:30, στον Πολυχώρο Συνεργείο στη Λεμεσό. Πληροφορίες dancehouse.com.cy