ARXIGRAMMA}Μπορεί ένα βιντεοπαιχνίδι να μας βοηθήσει να γνωρίσουμε καλύτερα τις γλώσσες και τις κοινότητες της Κύπρου; Αυτό επιχειρεί το Alashiya, ένα πρωτοποριακό εκπαιδευτικό παιχνίδι βασισμένο στο Minecraft, που ταξιδεύει τους παίκτες σε διάφορες περιοχές του νησιού, αναδεικνύοντας τη γλωσσική και πολιτιστική του πολυμορφία. Με αφορμή την πρόσφατη παρουσίασή του σε διαδικτυακό σεμινάριο της Cytea, οι δημιουργοί του, η Sezin Tekin Özsakınç (επικεφαλής ομάδας και ειδική σε γλωσσικά θέματα) και ο Erdim Türkmen (ειδικός σε ψηφιακά εργαλεία και τεχνολογία), μιλούν για την ιδέα πίσω από το παιχνίδι, τις προκλήσεις και όσα ελπίζουν να πετύχουν μέσα από αυτό.
Πώς προέκυψε η ιδέα για το Alashiya και γιατί αποφασίσατε ότι ένα βιντεοπαιχνίδι θα ήταν ένας αποτελεσματικός τρόπος για να γνωρίσουν οι νέοι τη γλωσσική πολυμορφία της Κύπρου;
Το Alashiya δεν είναι απλώς ένα βιντεοπαιχνίδι, αλλά ένα εργαλείο μάθησης μέσω παιχνιδιού (Game-Based Learning, GBL), που αναπτύχθηκε στο πλαίσιο του «Έργου Γλωσσικής Υποστήριξης», με χρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ένας από τους στόχους του έργου είναι να ευαισθητοποιήσει τους νέους για τη γλωσσική κληρονομιά και πολυμορφία της Κύπρου. Γνωρίζοντας αντίστοιχες εκπαιδευτικές εφαρμογές σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, προτείναμε στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή τη δημιουργία ενός εργαλείου ειδικά για τις γλώσσες και τις διαλέκτους του νησιού. Η μάθηση μέσω παιχνιδιού επιτρέπει στους νέους να ανακαλύπτουν κοινωνικά και πολιτιστικά ζητήματα μέσα από την εξερεύνηση και την αλληλεπίδραση, αντί να δέχονται παθητικά πληροφορίες. Το Minecraft, με το οποίο πολλοί είναι ήδη εξοικειωμένοι, προσφέρει ένα ιδιαίτερα ελκυστικό περιβάλλον.
Θέλαμε, όμως, να πάμε πέρα από τη γλωσσική ευαισθητοποίηση: να αναδείξουμε την κοινή πολιτιστική κληρονομιά της ελληνοκυπριακής, της τουρκοκυπριακής και άλλων κοινοτήτων που ζουν στο νησί εδώ και αιώνες. Ελπίζουμε ότι, ανακαλύπτοντας αυτές τις συνδέσεις, οι παίκτες θα αμφισβητήσουν στερεότυπα, θα αποκτήσουν περιέργεια για τον άλλον και θα βρουν αφορμές για διάλογο και αμοιβαία κατανόηση. Το παιχνίδι λειτουργεί ως μια κοινή αφετηρία επικοινωνίας, ανεξάρτητα από την καταγωγή των παιδιών. Μέσα από την περιπέτεια μπορούν να παρατηρήσουν όχι μόνο τις διαφορές, αλλά και τις πολλές καθημερινές αναφορές που μοιράζονται οι κάτοικοι του νησιού.
Γιατί επιλέξατε την ονομασία Alashiya; Τι σημαίνει και πώς συνδέεται με τον κόσμο που δημιουργήσατε;
Η ονομασία παραπέμπει στην Αλασία, ένα σημαντικό αρχαίο βασίλειο που αναφέρεται σε ιστορικές πηγές και συνδέεται ευρέως με την Κύπρο, πολύ πριν διαμορφωθούν οι σημερινές κοινότητες και ταυτότητες. Πρόκειται για μια κληρονομιά που αναγνωρίζεται τόσο από Ελληνοκυπρίους όσο και από Τουρκοκυπρίους και μας υπενθυμίζει τον κοινό δεσμό μας με το νησί. Αυτό είναι και το πνεύμα του παιχνιδιού: να γιορτάσει την πολυμορφία, αναδεικνύοντας παράλληλα όσα συνδέουν τις κοινότητες. Το Alashiya είναι, επίσης, το όνομα ενός εστιατορίου με ιδιαίτερο ρόλο στο τελευταίο επίπεδο. Δεν θα αποκαλύψουμε περισσότερα, για να μη χαλάσουμε την έκπληξη! Προτιμούμε οι ίδιοι οι παίκτες να ανακαλύψουν τι σημαίνει αυτό το όνομα μέσα στην ιστορία και πώς συνδέεται με τη συνολική εμπειρία του ταξιδιού.
Γιατί επιλέξατε έναν τρόπο παιχνιδιού εμπνευσμένο από το Minecraft ως βάση για το Alashiya; Ποιες δυνατότητες προσφέρει αυτή η μορφή σε σύγκριση με πιο συμβατικά εργαλεία εκμάθησης γλωσσών;
Χρειάζεται μια σημαντική διευκρίνιση: το Alashiya δεν σχεδιάστηκε για να διδάσκει γλώσσες, αλλά για να αναδεικνύει τη γλωσσική πολυμορφία της Κύπρου και, ελπίζουμε, να ενθαρρύνει τους παίκτες να μάθουν τη γλώσσα της άλλης κοινότητας. Παρότι συναντούν βασικές λέξεις και εκφράσεις, ένα παιχνίδι διάρκειας περίπου τριών ωρών δεν μπορεί να υποκαταστήσει τη μακροχρόνια εξάσκηση που απαιτεί η γλωσσομάθεια. Επιλέξαμε τους μηχανισμούς του Minecraft λόγω της δημοτικότητας, της διαδραστικότητας και της ευελιξίας τους. Μπορέσαμε να δημιουργήσουμε μια μικρογραφία επιλεγμένων περιοχών της Κύπρου, με ιστορικά και γεωγραφικά τοπόσημα, αλλά και ζώα της κυπριακής πανίδας, όπως το αγρινό και η κυπριακή κουκουβάγια. Είναι συναρπαστικό να βλέπεις την Πλατεία Ελευθερίας ή το Μπουγιούκ Χαν να ζωντανεύουν σε αυτόν τον κόσμο. Ο στόχος μας δεν είναι οι παίκτες να ολοκληρώσουν το παιχνίδι μιλώντας μια άλλη γλώσσα. Είναι να φύγουν με περισσότερη περιέργεια για τους ανθρώπους που τη μιλούν και μεγαλύτερη αίσθηση σύνδεσης μαζί τους. Η οικειότητα με τον τρόπο παιχνιδιού μάς βοηθά να μεταφέρουμε ένα σύνθετο θέμα σε έναν χώρο όπου οι νέοι αισθάνονται άνετα να δοκιμάσουν, να εξερευνήσουν και να κάνουν τις δικές τους ανακαλύψεις.
Το Alashiya φέρνει τους Ε/K παίκτες σε επαφή με την κυπριακή τουρκική και τους Τ/Κ παίκτες με την κυπριακή ελληνική. Γιατί θεωρήσατε σημαντικό να επικεντρωθείτε σε αυτές τις ομιλούμενες γλωσσικές ποικιλίες και όχι στην κοινή νεοελληνική και την πρότυπη τουρκική;
Επιλέξαμε συνειδητά την κυπριακή ελληνική και την κυπριακή τουρκική, επειδή αντανακλούν την καθημερινή ζωή, την ταυτότητα και την πολιτιστική κληρονομιά των δύο κοινοτήτων. Η κοινή νεοελληνική και η πρότυπη τουρκική χρησιμοποιούνται ευρέως στην εκπαίδευση και την επίσημη επικοινωνία. Οι κυπριακές ποικιλίες, όμως, φέρουν ιδιαίτερα έντονα τα ίχνη της κοινής ιστορίας του νησιού. Μέσα από αιώνες συνύπαρξης, οι κοινότητες επηρέασαν η μία τη γλώσσα της άλλης, αφήνοντας κοινές λέξεις, εκφράσεις και στοιχεία στην καθημερινή ομιλία. Ορισμένα από αυτά δεν είναι πλέον γνωστά στις νεότερες γενιές. Θέλαμε οι νέοι να γνωρίσουν τη γλωσσική ποικιλία της άλλης κοινότητας, αλλά και να ξανά-ανακαλύψουν στοιχεία της δικής τους που σταδιακά χάνονται. Οι τοπικές γλωσσικές ποικιλίες αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της κυπριακής ταυτότητας, χωρίς να απολαμβάνουν πάντοτε την ίδια αναγνώριση με τις πρότυπες γλώσσες. Παρουσιάζοντάς τες όπως πραγματικά μιλιούνται, θέλουμε να δείξουμε ότι η γλώσσα μπορεί να είναι ταυτόχρονα στοιχείο ταυτότητας και γέφυρα ανάμεσα στις κοινότητες. Η αναγνώριση μιας γνώριμης λέξης στην ομιλία του άλλου μπορεί να αποτελέσει μια μικρή αλλά ουσιαστική στιγμή ανακάλυψης. Παράλληλα, η επαφή με λέξεις που έχουν ξεχαστεί υπενθυμίζει ότι η γλωσσική κληρονομιά δεν είναι κάτι στατικό.
Η γλώσσα είναι κάτι περισσότερο από λεξιλόγιο. Μεταφέρει επίσης χιούμορ, αναμνήσεις και τρόπους κατανόησης του κόσμου. Πώς επιχειρεί το Alashiya να μεταδώσει αυτές τις πολιτιστικές διαστάσεις;
Η γλώσσα μεταφέρει ιστορία, παραδόσεις, χιούμορ και συλλογική μνήμη. Γι’ αυτό παρουσιάζουμε την κυπριακή ελληνική και την κυπριακή τουρκική μέσα σε καθημερινές καταστάσεις και όχι ως απομονωμένες λέξεις προς απομνημόνευση. Ο κεντρικός χαρακτήρας, ο Ντόφι, ταξιδεύει στο νησί και γνωρίζει διαφορετικές κοινότητες μέσα από περιπέτειες, εμπνευσμένες από την τοπική ζωή. Οι παίκτες λύνουν γρίφους, βοηθούν ηλικιωμένους κατοίκους χωριών, σώζουν μια αδέσποτη γάτα από ένα δέντρο, καθαρίζουν παραλίες, προστατεύουν αυγά θαλάσσιων χελωνών, ταΐζουν γαϊδουράκια στο Ριζοκάρπασο και συμπληρώνουν σχέδια παραδοσιακών λευκαρίτικων κεντημάτων. Έτσι, οι λέξεις και οι εκφράσεις αποκτούν νόημα μέσα από τις παραδόσεις, το φυσικό περιβάλλον και τις καθημερινές πρακτικές. Θέλουμε οι νέοι να αντιληφθούν ότι η γλώσσα δεν είναι απλώς κάτι που μιλάμε, αλλά κάτι που βιώνουμε, και να αναγνωρίσουν τις εμπειρίες και τις αξίες που συνδέουν τις κοινότητες. Οι δραστηριότητες δεν λειτουργούν ως ξεχωριστά μαθήματα πολιτισμού. Είναι μέρος της δράσης, ώστε οι παίκτες να συνδέουν τη γλώσσα με συγκεκριμένα πρόσωπα, τόπους και εμπειρίες, και όχι μόνο με τις λέξεις που εμφανίζονται στην οθόνη.
Το παιχνίδι ταξιδεύει τους παίκτες σε μια εικονική Κύπρο. Πώς αποφασίσατε ποια χωριά, τοπία και πολιτιστικά στοιχεία θα συμπεριλάβετε; Πόσο πιστά αντανακλά αυτός ο ψηφιακός κόσμος την πραγματική γεωγραφία και τις κοινότητες του νησιού;
Το ταξίδι του Ντόφι αρχίζει και ολοκληρώνεται στη Λευκωσία. Στο μεταξύ επισκέπτεται την Κρήτου Τέρρα, τον Κορμακίτη, το Αρμενοχώρι και τη Χρυσή Ακτή στο Ριζοκάρπασο. Επιλέξαμε αυτές τις τοποθεσίες για τη γλωσσική και πολιτιστική σημασία τους, αλλά και για να παρουσιάσουμε διαφορετικές γεωγραφικές περιοχές, από τη Δύση στην Ανατολή και από τον Νότο στον Βορρά. Κάθε τόπος αφηγείται μια διαφορετική ιστορία. Ο Κορμακίτης συνδέεται με τη μαρωνιτική κοινότητα και τη γλωσσική της κληρονομιά. Το Αρμενοχώρι πήρε το όνομά του από την αρμενική κοινότητα που κατοικούσε ιστορικά εκεί. Στο Ριζοκάρπασο Ελληνοκύπριοι και Τουρκοκύπριοι εξακολουθούν να ζουν δίπλα δίπλα. Δεν επιδιώξαμε ένα ακριβές γεωγραφικό αντίγραφο. Δημιουργήσαμε μια αναγνωρίσιμη αλλά δημιουργική εκδοχή της Κύπρου, με τοπία και κτήρια εμπνευσμένα από πραγματικούς τόπους και προσαρμοσμένα στην αισθητική του Minecraft. Μέσα από αυτό το ταξίδι υπενθυμίζουμε ότι η πολυμορφία αποτελεί ουσιαστικό στοιχείο της ταυτότητας του νησιού. Οι επιλεγμένοι σταθμοί δεν εξαντλούν την Ιστορία του τόπου. Επιτρέπουν, όμως, στους παίκτες να συναντήσουν διαφορετικές παραδόσεις και κοινότητες στο πλαίσιο μιας ενιαίας διαδρομής, χωρίς να χάνεται η ξεχωριστή φυσιογνωμία κάθε περιοχής.
Ποιος αποφασίζει πώς πρέπει να απεικονίζεται μια κοινή εικόνα της Κύπρου; Υπήρξαν διαφωνίες στην ομάδα ανάπτυξης σχετικά με τον τρόπο παρουσίασης συγκεκριμένων τόπων, ταυτοτήτων ή πολιτιστικών πρακτικών;
Δεν πιστεύουμε ότι υπάρχει, ή χρειάζεται να υπάρχει, μία μοναδική κοινή αναπαράσταση της Κύπρου. Η Ιστορία της είναι σύνθετη και οι άνθρωποι έχουν διαφορετικές εμπειρίες, μνήμες και οπτικές. Κάθε παιχνίδι, βιβλίο ή ταινία κάνει αναπόφευκτα επιλογές. Το Alashiya προσφέρει μία οπτική, με στόχο να φωτίσει τη γλωσσική και πολιτιστική πολυμορφία και τους δεσμούς μεταξύ των κοινοτήτων. Γνωρίζαμε τις ευαισθησίες γύρω από τόπους και ταυτότητες. Δεν θέλαμε να επιβάλουμε μια αφήγηση ούτε να αγνοήσουμε τις διαφορές, αλλά να αναδείξουμε όσα μπορούν να φέρουν τους ανθρώπους κοντά, με σεβασμό στην ιδιαιτερότητα κάθε κοινότητας. Ορισμένες από τις δυσκολότερες συζητήσεις αφορούσαν τη γραπτή απόδοση της προφορικής κυπριακής ελληνικής. Πώς αναπαριστούμε ήχους που δεν αποδίδονται εύκολα με τη συμβατική ορθογραφία; Ποια διακριτικά ή ειδικούς χαρακτήρες χρησιμοποιούμε; Ακόμη και όταν συμφωνήσαμε, διαπιστώσαμε ότι το Minecraft δεν υποστήριζε ορισμένα σύμβολα. Χρειάστηκε να συμβιβάσουμε τη γλωσσική ακρίβεια με τους τεχνικούς περιορισμούς. Το παιχνίδι, επομένως, δεν προτείνει μια οριστική εικόνα της Κύπρου, αλλά μια πρόσκληση να τη γνωρίσουμε από διαφορετική οπτική. Οι συζητήσεις για την ορθογραφία μάς υπενθύμισαν πόσο δύσκολο είναι να μεταφερθεί στον ψηφιακό κόσμο μια ζωντανή προφορική παράδοση. Η τεχνική λύση έπρεπε να παραμένει κατανοητή στους παίκτες, χωρίς να απομακρύνεται υπερβολικά από τη γλώσσα που θέλαμε να παρουσιάσουμε.
Έχετε δοκιμάσει το Alashiya με παιδιά ή νέους και από τις δύο κοινότητες; Ποιες αντιδράσεις παρατηρήσατε και υπήρξε κάτι που σας εξέπληξε ή ανέτρεψε τις αρχικές σας εκτιμήσεις;
Ναι, το δοκιμάσαμε αρκετές φορές με παιδιά και νέους 8 έως 15 ετών και από τις δύο κοινότητες. Η πρώτη δοκιμή πραγματοποιήθηκε στα τέλη Ιανουαρίου, στη νεκρή ζώνη, και ακολούθησαν εκδηλώσεις παρουσίασης. Οι αντιδράσεις ήταν μέχρι στιγμής πολύ θετικές. Οι παίκτες εντυπωσιάστηκαν από την αναπαράσταση της Κύπρου στο Minecraft και χάρηκαν που είδαν τις γλωσσικές ποικιλίες της καθημερινότητάς τους, αντί μόνο τις πρότυπες μορφές που συναντούν συνήθως στο εκπαιδευτικό υλικό. Ιδιαίτερα ενθαρρυντική ήταν η περιέργειά τους όταν ανακάλυπταν κοινές λέξεις, εκφράσεις και απρόσμενες συνδέσεις μεταξύ των κοινοτήτων. Δεν έχουμε αντιμετωπίσει σημαντικές διαφωνίες ή δύσκολες αντιδράσεις. Ωστόσο, το Alashiya είναι ακόμη πολύ καινούργιο και ο αριθμός των ατόμων που το έχουν δοκιμάσει παραμένει σχετικά περιορισμένος. Περιμένουμε περισσότερα σχόλια, ώστε να αξιολογήσουμε καλύτερα τον αντίκτυπό του και να εντοπίσουμε δυνατότητες βελτίωσης.
Ποια ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση στην αναδημιουργία της Κύπρου ως ενός ψηφιακού περιβάλλοντος παιχνιδιού; Υπήρχαν ιδέες που θέλατε να συμπεριλάβετε, αλλά δεν μπορέσατε;
Η μεγαλύτερη πρόκληση ήταν η ισορροπία ανάμεσα σε μια συναρπαστική εμπειρία και στη δίκαιη παρουσίαση της γλωσσικής, πολιτιστικής και γεωγραφικής πολυμορφίας της Κύπρου. Τα εκπαιδευτικά στοιχεία έπρεπε να ενσωματωθούν φυσικά στην περιπέτεια, χωρίς να περιορίζουν τη διασκέδαση. Θα θέλαμε να συμπεριλάβουμε περισσότερα χωριά και κοινότητες, αλλά αυτό θα αύξανε σημαντικά τη διάρκεια, που θέλαμε να παραμείνει περίπου τρεις ώρες. Εξίσου δύσκολη ήταν η απόδοση των τοπικών διαφοροποιήσεων στο εσωτερικό της κυπριακής ελληνικής και της κυπριακής τουρκικής. Πρόκειται για σύνθετες γλωσσικές αποχρώσεις που δεν μπορούσαμε να αναπαραστήσουμε συστηματικά με την απαιτούμενη ακρίβεια, αν και τις ενσωματώσαμε όπου ήταν εφικτό. Κανένα παιχνίδι δεν μπορεί να περιλάβει όλο τον πλούτο της Κύπρου. Γι’ αυτό αντιμετωπίζουμε το Alashiya ως εισαγωγή και το αποκαλούμε «πιλοτική έκδοση» ή «Alashiya 1.0». Ανάλογα με την ανταπόκριση, ο Ντόφι ίσως εξερευνήσει περισσότερους τόπους στο μέλλον. Η επιλογή της πιλοτικής μορφής μάς δίνει επίσης τη δυνατότητα να ακούσουμε τους παίκτες προτού αποφασίσουμε ποιες νέες περιοχές ή πλευρές της γλωσσικής κληρονομιάς αξίζει να αναπτύξουμε.
Θα μπορούσε το Alashiya να αποτελέσει αφετηρία για ευρύτερες εκπαιδευτικές ή πολιτιστικές ανταλλαγές μεταξύ Ελληνοκύπριων και Τουρκοκύπριων παιδιών; Ποια είναι τα σχέδιά σας ώστε το παιχνίδι να γίνει προσβάσιμο στα σχολεία και στο ευρύτερο κοινό;
Αυτό ακριβώς ελπίζουμε, ιδιαίτερα για παιδιά που είχαν περιορισμένες ευκαιρίες να γνωρίσουν συνομηλίκους τους από την άλλη κοινότητα. Το κοινό παιχνίδι μπορεί να γεννήσει συζητήσεις και να προσφέρει νέες οπτικές. Κατά τη Διεθνή Ημέρα Ειρήνης, για παράδειγμα, Ελληνοκύπριοι και Τουρκοκύπριοι έφηβοι έπαιξαν δίπλα δίπλα, συζήτησαν εκφράσεις και προσπάθησαν να διδάξουν ο ένας στον άλλον την προφορά λέξεων και φράσεων.Το Alashiya διατίθεται μέσω του Minecraft Education. Πολλά σχολεία στην Κύπρο, ιδιαίτερα ιδιωτικά, διαθέτουν ήδη τις απαραίτητες άδειες. Ελπίζουμε να αξιοποιηθεί ευρύτερα σε σχολεία, κέντρα νεότητας και δικοινοτικές δραστηριότητες. Εγκαινιάσαμε επίσης την ιστοσελίδα www.alashiya.eu, με πληροφορίες για τους εκπαιδευτικούς στόχους και οδηγίες πρόσβασης.Εξετάζουμε ακόμη τη διάθεσή του ως τροποποίηση (mod) της κανονικής έκδοσης του Minecraft, ώστε να φτάσει σε μεγαλύτερο κοινό. Θα θέλαμε επίσης να προσθέσουμε ηχογραφημένους διαλόγους με ηθοποιούς. Σήμερα οι διάλογοι είναι μόνο γραπτοί, ενώ οι αυθεντικές κυπριακές φωνές θα μετέφεραν καλύτερα τους ήχους και τις προφορές των ζωντανών γλωσσικών ποικιλιών. Και οι δύο εξελίξεις εξαρτώνται από περαιτέρω υποστήριξη και χρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ελπίζουμε ότι το Alashiya θα συνεχίσει να εξελίσσεται, προσεγγίζοντας περισσότερους νέους και ενθαρρύνοντάς τους να ανακαλύψουν πτυχές της Κύπρου που διαφορετικά ίσως να μην είχαν ποτέ την ευκαιρία να γνωρίσουν, τουλάχιστον όχι μέσα από μια τόσο ξεχωριστή εμπειρία όπως αυτή που προσφέρει το Alashiya.