Το περασμένο Σαββατοκύριακο πραγματοποιήθηκε στη Λάρνακα, το Coastal Urban Futures, μια τριήμερη, ανοιχτή στο κοινό έκθεση με παράλληλες δράσεις στην παράκτια ζώνη της Λάρνακας. Μέσα από εκθέσεις, συζητήσεις, περιηγήσεις, προβολές και συμμετοχικές δράσεις, το πρότζεκτ διερευνά εναλλακτικά σενάρια για το μέλλον της ακτής, συνδυάζοντας τον αστικό σχεδιασμό, τις θαλάσσιες επιστήμες, την έρευνα και τη συμμετοχή των πολιτών. Την έκθεση επιμελήθηκαν η Χάρις Νίκα, με βοηθό επιμελήτρια τη Νίκολα Μητροπούλου και έλαβε χώρα στο χώρο τέχνης EVOHK, στην περιοχή πρώην διυλιστηρίων και στην πλατεία Κάστρου-Αποβάθρας. Μιλήσαμε με την Χάρις Νίκα, αρχιτέκτονα, πολεοδόμο και μια εκ των επιμελητών του πρότζεκτ.
Πώς γεννήθηκε η ιδέα του Coastal Urban Futures και γιατί επιλέξατε να εστιάσετε στη Λάρνακα;
Για μένα, η ενασχόληση με τη Λάρνακα και το θέμα αυτό, προέκυψε κάπως τυχαία. Μεγάλωσα στην πόλη και, ενώ εργαζόμουν πάνω σε ένα διαφορετικό πρότζεκτ, άρχισα να παρατηρώ τις πινακίδες που ανακοίνωναν νέες αναπτύξεις στην παραλιακή ζώνη. Ξεκίνησα να διερευνώ τι ακριβώς σχεδιαζόταν και τότε συνειδητοποίησα ότι δρομολογούνται αρκετές αναπτύξεις μεγάλης κλίμακας. Έχοντας δει τον αντίκτυπο αντίστοιχων έργων σε άλλες πόλεις της Κύπρου, όπως η Λεμεσός, αποφάσισα να ερευνήσω το θέμα σε μεγαλύτερο βάθος. Έτσι ξεκίνησε το πρότζεκτ, που επιλέχθηκε ως Lighthouse Project στο πλαίσιο του προγράμματος TIDAL ArtS, το οποίο χρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση και αναπτύχθηκε σε διάστημα εννέα μηνών. Η προεργασία ξεκίνησε με επιτόπια παρατήρηση, καταγραφή και παρακολούθηση των εξελίξεων γύρω από τις προγραμματιζόμενες αναπτύξεις στην παράκτια ζώνη της Λάρνακας. Στην έρευνα συμμετείχαν επίσης 35 φοιτητές Αρχιτεκτονικής του Πανεπιστημίου Κύπρου, μέσα από μια σειρά εργαστηρίων, όπου επιχειρήσαμε να διαμορφώσουμε εναλλακτικά σενάρια για το μέλλον της ακτής. Η ιδέα ήταν να δημιουργηθεί μια συνεργασία ανάμεσα σε αρχιτέκτονες, πολεοδόμους, φοιτητές και επαγγελματίες από διαφορετικά επιστημονικά πεδία, όπως παράκτιοι μηχανικοί, θαλάσσιοι οικολόγοι, επιστήμονες περιβαλλοντικής διακυβέρνησης, εικαστικοί και κοινωνικοί επιστήμονες.
Τι σημαίνει για εσάς η έννοια των «εναλλακτικών σεναρίων» για το μέλλον μιας πόλης;
Είναι, κατά κάποιον τρόπο, ασκήσεις στη φαντασία. Μια προσπάθεια να φανταστούμε το μέλλον διαφορετικά. Πολύ συχνά αυτού του είδους οι μεταμορφώσεις των αστικών χώρων παρουσιάζονται ως μονόδρομος, ενώ στην πραγματικότητα υπάρχουν και άλλες επιλογές, τις οποίες είτε δεν ακούμε, είτε δεν λαμβάνουμε υπόψη. Μέσα από τα σχέδια και τις αφηγήσεις που παρουσιάστηκαν στην έκθεση, στόχος ήταν να φανταστούμε πώς θα μπορούσαν η πόλη και η ακτή να εξελιχθούν με διαφορετικό τρόπο. Να σκεφτούμε, για παράδειγμα, άλλες προσεγγίσεις σε ζητήματα όπως η στέγαση, η αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής, η αποκατάσταση των οικοσυστημάτων και, γενικότερα, η σχέση μας με τον παράκτιο χώρο.
Ποια θεωρείτε ότι είναι τα πιο κρίσιμα διακυβεύματα αυτών των αναπτυξιακών σχεδίων;
Είναι πολλά. Θα έλεγα πως το πρώτο αφορά τις κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις στην πόλη. Προγραμματίζεται να κατασκευαστούν περίπου 8.000-9.000 οικιστικές μονάδες χωρίς πρόνοια για οικονομικά προσιτή ή κοινωνική στέγη. Πρόκειται κυρίως για αναπτύξεις πολυτελείας, που αναμένεται να αυξήσουν τις τιμές των ακινήτων, τα ενοίκια και το κόστος ζωής. Στη Λεμεσό αυτό έγινε σταδιακά, όμως στη Λάρνακα εκτιμούμε ότι η αλλαγή θα είναι πιο απότομη. Ήδη παρατηρούνται αυξήσεις και υπάρχει ο κίνδυνος να δημιουργηθεί μια πόλη με δύο διαφορετικές οικονομίες: εκείνη των επενδύσεων και εκείνη των μόνιμων κατοίκων.
Το δεύτερο κρίσιμο ζήτημα αφορά τη χωροθέτηση πολλών αναπτύξεων πολύ κοντά στην ακτή, σε μια περιοχή όπου ήδη παρατηρείται έντονη διάβρωση. Από αυτό προκύπτουν περιβαλλοντικές αλλά και κοινωνικές και οικονομικές προκλήσεις. Εάν δεν τηρηθεί η ζώνη προστασίας της παραλίας, θα αλλοιωθεί ο δημόσιος χαρακτήρας της ακτής, θα υποβαθμιστούν κι άλλο τα παράκτια οικοσυστήματα, ενώ παράλληλα οι μελλοντικές πλημμύρες που θα προκύψουν λόγω της κλιματικής αλλαγής θα επιφέρουν σημαντικό κοινωνικό και οικονομικό κόστος.
Πώς μεταφράζεται μια ερευνητική διαδικασία εννέα μηνών σε μια έκθεση ανοιχτή στο ευρύ κοινό;
Το έργο βασίστηκε στη συνεργασία πολλών ανθρώπων και διαφορετικών ειδικοτήτων. Στην έκθεση παρουσιάστηκαν τα σχέδια και οι ιστορίες που προέκυψαν από την έρευνα, η δουλειά των φοιτητών, καθώς και χάρτες που αποτυπώνουν τις αλλαγές που σχεδιάζονται για την περιοχή. Όλο αυτό το υλικό εκτέθηκε στον χώρο τέχνης EVOHK. Παράλληλα όμως, υλοποιήθηκε και ένα πλούσιο πρόγραμμα δράσεων στο EVOHK αλλά και στην περιοχή όπου προγραμματίζονται οι αναπτύξεις και στο κέντρο της πόλης, κοντά στην αποβάθρα. Οι χώροι αυτοί ενεργοποιήθηκαν με τη συμβολή του πρότζεκτ modular commonscapes από το now space club (Ελεονώρα Αντωνιάδου & Αγγελική Κουτσοδημητροπούλου) το οποίο πλαισίωσε τις δράσεις του προγράμματος. Οι δράσεις αυτές περιλάμβαναν ένα πρόγραμμα προβολών ταινιών σε επιμέλεια της Cindy Chehab (ncineclub), μια ακρόαση/ηχοτόπιο από την Ανδρομάχη Γκούλια σε συνεργασία με τα Pyrgatory Studios, μια ανοιχτή συζήτηση με τον Δημήτρη Σταγωνά, Μαρία Χατζημιχαήλ, Άννα Παπαδοπούλου, Στάλω Λεοντίου και Ανδρέα Παναγίδη, μια ποδηλατική περιήγηση με το OPU Collective και αφηγήσεις με τη Νάγια Τ. Καρακώστα, τη Νίκολα Μητροπούλου και τη Μύριαμ Γκατ. Επομένως, το περιεχόμενο της έκθεσης δεν περιοριζόταν μόνο στα σχέδια. Εμπλουτίστηκε μέσα από όλες τις παράλληλες δράσεις και λειτούργησε κυρίως ως μια πρόσκληση για διάλογο και συζήτηση γύρω από το μέλλον της πόλης και της ακτής.
Ως επιμελήτρια, ποια ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση στο να φέρετε κοντά τόσο διαφορετικά πεδία, από την αρχιτεκτονική μέχρι τις θαλάσσιες επιστήμες;
Η μεγαλύτερη πρόκληση ήταν να μεταφραστεί αυτός ο μεγάλος όγκος γνώσης από τη μία ειδικότητα στην άλλη και, ταυτόχρονα, να παρουσιαστεί με τρόπο κατανοητό και προσβάσιμο σε ένα ευρύτερο κοινό. Εκεί υπήρχαν πολλές, όμορφες και δημιουργικές προκλήσεις. Παράλληλα, όσο εξελισσόταν η έρευνα και η προετοιμασία της έκθεσης, άλλαζε και το ίδιο το τοπίο. Υπήρχαν συνεχώς νέες εξελίξεις σε σχέση με το λιμάνι, που αποτελεί μέρος της περιοχής που εξετάζουμε. Επίσης, σε αρκετά σημεία στην περιοχή πρώην διυλιστηρίων, η πρόσβαση είχε ήδη κλείσει και αναγκαστήκαμε να αλλάξουμε τις τοποθεσίες ορισμένων δράσεων την τελευταία στιγμή, επειδή είχαν τοποθετηθεί φράκτες ενόψει της έναρξης των αναπτύξεων. Με έναν τρόπο, βιώναμε ήδη στην πράξη όλα όσα συζητούσαμε μέσα από το πρότζεκτ.
Η έκθεση βασίζεται σε μια συλλογική διαδικασία. Τι καινούργιο προέκυψε όταν κάτοικοι, επιστήμονες και σχεδιαστές βρέθηκαν στο ίδιο τραπέζι;
Υπάρχουν άπειρα παραδείγματα! Όταν συναντιούνται επτά ή οκτώ διαφορετικές ειδικότητες, καθεμία με τον δικό της τρόπο να αντιλαμβάνεται τον κόσμο, τη γνώση και την πληροφορία, δημιουργούνται πολύ ενδιαφέρουσες συνέργειες. Για παράδειγμα όταν συζητούσαμε με τη θαλάσσια οικολόγο Ανδρομάχη Γκούλια για τα θαλάσσια οικοσυστήματα, μου εξήγησε ότι κάτω από το νερό ο ήχος είναι συχνά πιο σημαντικός, επειδή το φως είναι περιορισμένο. Έτσι, η δική της έρευνα και το επιστημονικό της αρχείο περιλαμβάνουν ηχογραφήσεις και όχι μόνο εικόνες. Από αυτή τη συζήτηση γεννήθηκε μια συνεργασία ανάμεσα στην Ανδρομάχη και τον εικαστικό και μουσικό Παναγιώτη Μηνά (Pyrgatory Studios). Δημιούργησαν ένα ηχοτοπίο σε τρία μέρη, το οποίο περιλαμβάνει ηχητικές καταγραφές από ένα υγιές θαλάσσιο οικοσύστημα, από περιοχές με έντονη ηχορύπανση και από ένα λιβάδι Ποσειδωνίας, ένα ιδιαίτερα σημαντικό οικοσύστημα στον βυθό της Λάρνακας. Μέσα από αυτή τη σύνθεση αναδεικνύεται ο τρόπος με τον οποίο οι ανθρώπινες δραστηριότητες στην ακτή επηρεάζουν τα θαλάσσια οικοσυστήματα. Είναι ένα έργο που δεν θα μπορούσε να προκύψει χωρίς αυτή τη διεπιστημονική συνεργασία.
Ένα ακόμη σημαντικό συμπέρασμα αφορούσε τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τον παράκτιο χώρο. Συνήθως η στεριά και η θάλασσα αντιμετωπίζονται ως δύο ξεχωριστά πεδία, ενώ στην πραγματικότητα αλληλεπιδρούν διαρκώς. Μέσα από τις συζητήσεις με τις θαλάσσιες οικολόγους Ανδρομάχη Γκούλια και Στάλω Λεοντίου και τον παράκτιο μηχανικό Δημήτρη Σταγωνά, συνειδητοποίησαμε πόσο στενά συνδεδεμένα είναι αυτά τα δύο συστήματα. Αυτό μας βοήθησε να δούμε την ακτή όχι μόνο μέσα από τις ανθρώπινες ανάγκες, αλλά και μέσα από την θέση των άλλων ειδών που την κατοικούν.
Πώς μπορούν οι δημιουργικές πρακτικές να συμβάλουν σε συζητήσεις που συχνά αντιμετωπίζονται ως αμιγώς τεχνικές ή πολιτικές;
Οι δημιουργικές πρακτικές μπορούν να διαδραματίσουν έναν σημαντικό ρόλο στην έναρξη συζητήσεων και συνεργασιών, αλλά και στην ευαισθητοποίηση και την ενημέρωση ενός ευρύτερου κοινού. Στη δική μας περίπτωση μέσα από την έρευνα, τα σχέδια και τις δράσεις που οργανώσαμε, προσπαθήσαμε να ανοίξουμε έναν διάλογο με ένα ευρύ κοινό αλλά και με τους ίδιους τους φορείς που λαμβάνουν αποφάσεις. Για παράδειγμα, στην έκθεση των φοιτητών που πραγματοποιήθηκε τον περασμένο Δεκέμβριο, προσκαλέσαμε εκπροσώπους αρμόδιων φορέων και αρκετοί ανταποκρίθηκαν. Η πρόθεσή μας ήταν να μπορέσουμε να συμμετάσχουμε ενεργά στη συζήτηση και, μέσα από τη δουλειά που παράγεται, να ανοίξουμε δρόμους συνεργασίας και επικοινωνίας με όσους διαμορφώνουν τις πολιτικές και τις αποφάσεις για αυτές τις αλλαγές.
Υπάρχει μια πρόθεση για πιο άμεση εμπλοκή. Πολλές φορές διαπιστώνουμε ότι υπάρχει καλή διάθεση από αρκετές πλευρές, αλλά απουσιάζουν τα κατάλληλα εργαλεία, τα θεσμικά πλαίσια και οι μηχανισμοί συνεργασίας. Θέλαμε, επομένως, η έκθεση να λειτουργήσει ως μια πρόσκληση: μια αφορμή για διάλογο, συνάντηση και ουσιαστική συνεργασία ανάμεσα σε διαφορετικούς ανθρώπους και φορείς. Και όντως αυτό πέτυχε σε μεγάλο βαθμό αφού η ανταπόκριση του κοινού ήταν ιδιαίτερα θετική. Συμμετείχαν άνθρωποι που είχαν έρθει ειδικά για να ενημερωθούν, αλλά και περαστικοί που στάθηκαν, παρακολούθησαν και συμμετείχαν στη συζήτηση. Δημιουργήθηκε ένας διάλογος ανάμεσα σε διαφορετικές ομάδες ανθρώπων. Η ανοιχτή συζήτηση διήρκεσε περίπου μιάμιση ώρα και το ενδιαφέρον του κόσμου ήταν τόσο έντονο, ώστε κανείς δεν ήθελε να ολοκληρωθεί. Ήταν εμφανές ότι υπάρχει η ανάγκη αλλά και ο χώρος για να συνεχιστούν αυτού του είδους οι συναντήσεις και οι δράσεις.
* Το Coastal Urban Futures πραγματοποιήθηκε στις 19-21 Ιουνίου 2026