Γράφει η Νάσα Παταπίου

Μια δικαστική υπόθεση για τη διεκδίκηση τριών χωριών της Κύπρου όχι μόνο έφερε στο φως άγνωστα μέχρι πρότινος στοιχεία για τη συγκεκριμένη υπόθεση αλλά χάρη σ' αυτήν διασώθηκαν ταυτόχρονα πολύτιμες ειδήσεις για την Ιστορία μας, οι οποίες διαφορετικά θα είχαν απολεσθεί ανεπιστρεπτί. Αναφερόμαστε στη δικαστική έριδα του Ευγένιου Συγκλητικού, τρίτου κόμη Rochas, με την οποία προσπάθησε να κερδίσει τρία χωριά που ανήκαν ως προίκα στη σύζυγό του, τα οποία η Γαληνοτάτη Δημοκρατία της Βενετίας, μετά τον θάνατό της, του τα αφαίρεσε. Η πρώτη σύζυγος του Ευγένιου Συγκλητικού, Μελουζίνη Rechense, είχε πεθάνει χωρίς να αποκτήσει παιδιά μαζί του. Αυτός ήταν και ο ισχυρός λόγος τον οποίο προέβαλαν οι βενετικές αρχές για να αποστερήσουν από τον Συγκλητικό τα τρία χωριά που ανήκαν στη σύζυγό του, επειδή ακριβώς δεν είχε αποκτήσει απογόνους μαζί της. Τα χωριά αυτά ήταν το Παλαιχώρι, το Καμένο Πραστιό και τα Μελανίσια, τα οποία στη συνέχεια κατέληξαν στη Δημοκρατία της Βενετίας. Ας σημειωθεί ότι τα δύο από αυτά τα τρία χωριά, δηλαδή τα Μελανίσια και το Καμένο Πραστιό, χάθηκαν με την πάροδο των ετών και απαντούν σήμερα απλώς ως τοπωνύμια και έχουν επίσης διασωθεί στις τοπικές προφορικές παραδόσεις.

Ο Ευγένιος Συγκλητικός στην προσπάθειά του να κερδίσει τα εν λόγω φέουδα ανέτρεξε σε παλαιά φραγκικά έγγραφα, τα οποία φυλάσσονταν είτε στη γραμματεία της βενετικής διοίκησης, είτε ήταν στα χέρια ιδιωτών. Πολλοί Κύπριοι άρχοντες ή φεουδάρχες είχαν χειρόγραφα στα μέγαρά τους, όπως πληροφορούμαστε από τις πηγές, καθώς και σημαντικά βασιλικά έγγραφα που αφορούσαν προνόμια ή παραχωρήσεις φέουδων που είχαν γίνει στο παρελθόν από τους βασιλείς Lusignan της Κύπρου. Ο Συγκλητικός είχε συγκεντρώσει τέτοιου είδους έγγραφα μέσα από τα οποία τεκμηριωνόταν τι ίσχυε στην περίπτωση που τα φέουδα αυτά προέρχονταν από παραχωρήσεις ή δωρεές των βασιλέων Lusignan προς τους φεουδάρχες, ή εάν τα είχαν αποκτήσει με αγορά.

Τα πολύτιμα έγγραφα

Είχαμε την τύχη να ανακαλύψουμε τον φάκελο με την όλη δικογραφία που αφορούσε τη διεκδίκηση των τριών χωριών από τον Ευγένιο Συγκλητικό. Τα πιο σημαντικά και πολύτιμα έγγραφα, τα σχετικά με την πιο πάνω υπόθεση, ήταν αυτά που είχαν συνταχθεί κατά τη Φραγκοκρατία και αποτελούσαν βασιλικές παραχωρήσεις ή δωρεές χωριών σε Κυπρίους. Τα έγγραφα αυτά φρόντισε ο Ευγένιος Συγκλητικός να μεταφραστούν από τα φραγκικά, δηλαδή τη μεσαιωνική γαλλική, στα ιταλικά, γιατί θα τα παρουσίαζε στο δικαστήριο στη Βενετία. Τη μετάφραση ανέλαβε τότε ο υπάλληλος της γραμματείας και σπουδαίος ιστορικός Φλώριος Βουστρώνιος, ο οποίος ως γνωστόν είχε μεταφράσει από τα γαλλικά στα ιταλικά και τους μεσαιωνικούς νόμους της Κύπρου, δηλαδή τις Ασσίζες.

Τα φραγκικά αυτά έγγραφα, τα οποία είχε μεταφράσει ο Φλώριος Βουστρώνιος, μας προσφέρουν πολύτιμες πληροφορίες για την ιστορία των χωριών μας, για τους Κύπριους φεουδάρχες, αλλά και για επιγαμίες και συγγένειες μεταξύ των Κυπρίων αρχόντων. Ένα από αυτά τα έγγραφα το οποίο είχε συνταχθεί στις 30 Μαΐου του έτους 1444 αφορούσε το χωριό Μελανίσια, ή μάλλον πραστιό Μελανίσια (prastio de Melanisia), όπως επακριβώς σημειώνεται στην πιο πάνω πηγή. Το χωριό Μελανίσια είχε πωληθεί στον Ιάκωβο de Grigner, κόμη Rochas, το έτος 1444, και γι' αυτό άλλωστε ανήκε στη Μελουζίνη Rechense Συγκλητικού, αφού η ίδια ήταν απόγονος του de Grigner. Το εν λόγω χωριό, όπως διαβάζουμε στο έγγραφο, ήταν ελεύθερο και απαλλαγμένο από οποιαδήποτε υποχρέωση καταβολής του φόρου της δεκάτης (franco e libero senza pagar deci ma). Ο Φλώριος Βουστρώνιος είχε μεταφράσει το πιο πάνω έγγραφο στις 18 Ιανουαρίου 1555. Στο πίσω μέρος του εγγράφου σημειώνεται ότι πρόκειται για το προνόμιο πώλησης του χωριού Μελανίσια (privilegio di Melanissia in vendita).

Ένα άλλο έγγραφο με ημερομηνία 4 Απριλίου 1450, το οποίο φέρει την υπογραφή του βασιλιά Ιωάννη Β/ Lusignan, αναφέρεται σε δύο μικρά χωριά της Καρπασίας. Και τα δύο αυτά χωριά φέρουν ονόματα αγίων. Πρόκειται για τα χωριά Άγιος Συμεών και Άγιος Βασίλειος. Το χωριό Άγιος Συμεών έφερε το όνομα αυτό γιατί η εκκλησία του ήταν αφιερωμένη στον άγιο Συμεών τον Στυλίτη. Κατά την τελευταία δεκαετία της βενετικής κυριαρχίας στην Κύπρο, όταν επισκευαζόταν η εκκλησία του χωριού, είχε βρεθεί μεγάλος θησαυρός από χρυσά βυζαντινά νομίσματα, μετά από ένα όραμα που είχε δει ένας επιληπτικός του χωριού. Οι κάτοικοι του χωριού Άγιος Συμεών πρέπει κατά πάσαν πιθανότητα να εξισλαμίστηκαν τον 17ο αιώνα, όταν είχε δράσει στην Καρπασία ο περίφημος διερμηνέας Μαρκουλλής, του οποίου οι φορολογίες ήταν τόσο δυσβάστακτες ώστε πολλοί κάτοικοι της χερσονήσου, κατά τον μοναχό Ακάκιο, είχαν τότε εξισλαμιστεί. Το δεύτερο χωριό είναι ο Άγιος Βασίλειος, χωριό το οποίο με την πάροδο των αιώνων είναι γνωστό πλέον ως Βασίλι (το Βασίλι) εξαιτίας και πάλι του ομώνυμου ναού του, αφιερωμένου στον άγιο Βασίλειο. Τα στοιχεία του εγγράφου αυτού για τα δύο χωριά αφορούσαν τον δικαστικό αγώνα για τη διεκδίκησή τους μεταξύ των μελών της κυπριακής οικογένειας della Gritia. Το έγγραφο αυτό, όπως επεξηγείται, ανήκε κάποτε στον Κύπριο φεουδάρχη Φραγκίσκο Αττάρ και ακολούθως βρισκόταν στην κατοχή του γιου του, Ιερώνυμου Αττάρ.

Από την ίδια πηγή αντλούμε και μία άλλη ενδιαφέρουσα είδηση σχετικά με το χωριό Κελλιά. Κατά τον 15ο αιώνα το χωριό Κελλιά ανήκε σ' ένα μέλος της μεγάλης κυπριακής οικογένειας Zimblet ή Gimblet ή Gibelet ή και Τζιμπλέττη. Πρόκειται για τον Ιωάννη Zimblet, ο οποίος σημειώνεται στο έγγραφο ως αυθέντης των Κελλιών (Signor de Chieglia). Ο αυθέντης των Κελλιών πολύ πιθανόν να πρέπει να συσχετιστεί με τον κλάδο των Zimblet που κατείχαν το Κίτι κατά τον 14ο αιώνα. Ας υπομνησθεί εδώ ότι στο παρεκκλήσιο κοντά στην Αγγελόκτιστη υπάρχει η επιτύμβια πλάκα της Σιμώνης, συζύγου του φεουδάρχη Renier Gibelet.

Γενεαλογικό δένδρο της Μελουζίνης Rechense

Ο Ευγένιος Συγκλητικός, κόμης Rochas, μεταξύ των εγγράφων που είχε καταθέσει για τη διεκδίκηση των τριών χωριών είχε υποβάλει και ένα γενεαλογικό δένδρο της οικογένειας της συζύγου του. Το σχετικό έγγραφο μάς παρέχει ενδιαφέρουσες πληροφορίες για την οικογένεια της Μελουζίνης και με ποιες οικογένειες της Κύπρου είχε συγγενικούς δεσμούς, αλλά επιπλέον μας αποκαλύπτει ακόμα ότι καταγόταν η ίδια και από τον φραγκικό βασιλικό οίκο των Lusignan.

Προπάτορες της Μελουζίνης ήταν ο Ιάκωβος (Zacco) de Grigner, κόμης Rochas που είχε νυμφευθεί την madama Μαργαρίτα Lusignan, θυγατέρα του αδελφού του βασιλιά της Κύπρου. Η θυγατέρα του ζεύγους, η Έλενα, είχε παντρευτεί τον Ιωάννη de Ras. To ζεύγος Ιωάννης και Έλενα de Ras απέκτησαν μία θυγατέρα που έφερε το όνομα Μελουζίνη, η οποία στη συνέχεια παντρεύτηκε τον μεγάλο σινεσκάρδο της Κύπρου Ονούφριο Rechense. Τρία παιδιά, δύο γιους και μία θυγατέρα, θα αποκτήσουν η Μελουζίνη και ο Ονούφριος. Αυτοί ήταν: ο Ζανέττος, που φαίνεται να έμεινε άγαμος, ο Calseran και η Rechesina. Παρεμπιπτόντως ας αναφερθεί εδώ ότι έχουμε ενώπιόν μας ακόμη μία περίπτωση επιθέτου ως όνομα και μάλιστα γυναικείο, δηλαδή: Rechesina από το επίθετο της οικογένειας Rechense. Η Rechesina παντρεύτηκε τον Ηρακλή Ποδοκάθαρο και φαίνεται ότι η πηγή αυτή μας κάνει γνωστό το όνομα της πρώτης συζύγου του μεγάλου αυτού Κύπριου φεουδάρχη και για μία θητεία βισκούντη Λευκωσίας. Από άλλη πηγή επίσης πληροφορούμαστε ότι η Rechesina πέθανε χωρίς να αποκτήσει απογόνους με τον Ηρακλή και κατά συνέπεια την πολυμελή οικογένεια που είχε την απέκτησε με δεύτερο γάμο.

Ο γιος της Μελουζίνης και του Ονούφριου Rechense, Calseran, νυμφεύθηκε την Χερουμπίνα (Cherubina) d' Acre. Το ζεύγος απέκτησε τρία παιδιά: τον Ονούφριο, που έφερε το όνομα του παππού του, του μεγάλου σινεσκάρδου, και ο οποίος μάλλον δεν απέκτησε οικογένεια. Επίσης το ζεύγος είχε θυγατέρα την Αγνή (Agnese) που παντρεύτηκε τον Ιάκωβο de Nores. O Ιάκωβος de Nores, κόμης της Τρίπολης, που έπεσε το 1570 στον προμαχώνα Costanzo υπερασπιζόμενος τη Λευκωσία, είχε, όπως γνωρίζουμε από άλλες πηγές, νυμφευθεί δύο φορές και η παρούσα πηγή μας παρέχει το όνομα και την οικογένεια της πρώτης του συζύγου. Σε δεύτερο γάμο ο Ιάκωβος de Nores νυμφεύθηκε τη θυγατέρα του Ηρακλή Ποδοκάθαρου.

Τέλος, η Μελουζίνη Rechense Συγκλητικού, που έφερε το όνομα της γιαγιάς της, παντρεύτηκε τον Ευγένιο Συγκλητικό, που είχε κληρονομήσει από τον παππού του τον τίτλο της κομητείας Rochas. Όπως προαναφέρθηκε τον τίτλο έφερε ο προπάτορας της Μελουζίνης, Ιάκωβος de Grigner, κόμης Rochas και όταν ο γιος του πέθανε χωρίς απογόνους, η Γαληνοτάτη αφαίρεσε τον τίτλο από την οικογένεια. Στη συνέχεια ο κενός αυτός τίτλος πωλήθηκε το 1538 και ίσχυε κληρονομικώς στον Ευγένιο Συγκλητικό, παππού του τρίτου κόμη Rochas και κτήτορα του Αγίου Μάμαντος Μόρφου.
Η Μελουζίνη, δυστυχώς, πέθανε χωρίς να αποκτήσει απογόνους και έτσι τα τρία χωριά της αποξενώθηκαν από τον σύζυγό της και πέρασαν στην ιδιοκτησία της Δημοκρατίας της Βενετίας. Λίγους μήνες πριν η Λευκωσία πέσει στην εξουσία των Οθωμανών και στη συνέχεια όλη η Κύπρος, οι βενετικές αρχές ενέκριναν την παραχώρηση του χωριού Μελανίσια στον Ευγένιο Συγκλητικό, που με τόσο πάθος διεκδίκησε το εν λόγω φέουδο. Δωρεά, ωστόσο, που απεδείχθη δώρον άδωρο, αφού ο Συγκλητικός κατά τις πρωινές ώρες της 9ης Σεπτεμβρίου 1570 έπεφτε νεκρός από τουρκική σπάθη στον προμαχώνα Ποδοκάθαρο...

ΛΕΖΑΝΤΑ: Στα βάθη των αιώνων χάνεται η ιστορία του Παλαιχωρίου, που στα 1400 ανήκε στη σύζυγο του Ευγένιου Συγκλητικού, Μελουζίνη Rechense. Εξαιτίας του ότι οι δύο δεν είχαν απογόνους, η Δημοκρατία της Βενετίας πήρε στην κατοχή της το Παλαιχώρι όταν η Μελουζίνη απεβίωσε. ΦΩΤΟ (c) www.ix-andromeda.com